كوثر فقه - محمدى خراسانى، على - الصفحة ٢١٨ - بخش دوم تصوير حيوانات، بدون تجسم(مجرد نقاشى)

امام راحل در تحرير فتوا به جواز داده و احتياط را در ترك دانسته است (احتياط مستحبى). چون آنچه مسبوق به اين فتواست، بر خلاف است و از نظر ايشان دليلى بر تحريم نداريم. بر فرض شك هم به اصل جواز و اباحه رجوع مى‌كنيم. ناگفته نماند تمام دلايل شيخ اعظم قابل مناقشه است.

مهم‌ترين دليلى‌[١] كه شيخ انصارى براى حرمت، به آن استناد كرده، صحيحه محمدبن مسلّم است. به عقيده وى دلالت اين روايت از دلالت روايات ديگر واضح‌تر است:

قال: سألت ابا عبدالله (ع) عن تماثيل الشجر والشمس والقمر؟ قال (ع):

«لا بأس ما لم يكن شيئاً من الحيوان».[٢]

شيوة استدلال: «ما لم يكن شيئاً من الحيوان» به منزله استثنا از «لا بأس‌» است و گويا فرموده است:

«لا بأس بالتماثيل إلّا أن يكون شيئاً من الحيوان».

مفهوم مخالف استثنا هم اين است كه:

«فإذا كان شيئاً من الحيوان ففيه بأس‌

». آنگاه «بأس‌» دليل بر حرمت تمثال حيوان است و اين مفهوم اطلاق هم دارد، يعنى مجرد نقش را هم شامل مى‌شود و مخصوص مجسّمه حيوان نيست. مخصوصاً مثال خورشيد و ماه بهترين گواه بر اراده مجرد نقش است؛ زيرا ايجاد مجسمه خورشيد و ماه از محالات است.

اشكال اين دليل: امام راحل سه اشكال به اين دليل وارد كرده است:[٣]

١. در اين حديث، از عمل (صنعت و ايجاد) تماثيل درخت و ... پرسش نشده است تا دليل مورد بحث ما باشد و در نتيجه بر حرمت عمل تمثال حيوان دلالت كند؛ بلكه از خود تماثيل كه عين خارجى است پرسيده شده است. آنگاه معلوم نيست مقصود، عمل تماثيل است يا بازى با آنها يا نگهدارى آنها!؟ و وقتى مجمل شد براى مورد بحث قابل استدلال نيست.

٢. بر فرض كه منظور، عمل تماثيل باشد، ولى «فيه بأس‌» لزوماً به معناى تحريم‌

[١]. ر. ك: المكاسب، ج ١، ص ١٨٥.

[٢]. وسائل الشيعه، ج ١٧، ص ٢٩٦، ح ٣.

[٣]. ر. ك: المكاسب المحرمه، ج ١، ص ٢٦٢- ٢٦٣.