یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٥٥ - جهان بینی، علمی است یا فلسفی؟

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٢، ص: ٣٥٥

٢. ایضاً رجوع شود به ورقههای «علم، تعریف، حدود، فرق علم و فلسفه و دین»، در آنجا نیز بحث بسیار خوبی شده است.

٣. جهان بینی از آن نظر نمیتواند علمی باشد که:

الف. علم نقطه مقابل جزم است، در علم هیچ سخنی سخن آخر نیست، هر سخنی یکی از سخنان وسط است که گفته میشود و نسخ میشود، مسائل علمی عبارت است از نسخ یک نظریه گذشته و منسوخ شدن خودش در آینده؛ و حال آنکه جهان بینیای که بخواهد پایه یک ایدئولوژی باشد و آن ایدئولوژی ایمان زا باشد، با شک و تردید و سخن آخر نبودن ناسازگار است، ایمان با تزلزل ناسازگار است. به عبارت دیگر جهان بینی که پایه ایدئولوژی قرار میگیرد باید به صورت اصولی جاودانه درآید، و در علم هیچ چیزی جاودانه نیست، همه اصول تغییرپذیر است، ولی ایمان تنها بر اصولی جاودانه میتواند متکی باشد و بس.

ب. جهان بینی ایدئولوژیکی باید به صورت اصولی مقدس درآید که فرد، خود و منافع خود را فدای آن نماید.

شک پذیری و تغییر [پذیری] علم، با تقدس یافتن اصول آن ناسازگار است.

ج. علم قادر به ارائه ماهیت و ذات هستی نیست، بلکه عوارض و پدیدهها و ظواهر را ارائه میدهد. جهان بینی آنگاه جهان بینی است که واقعاً جهان شناختی باشد و ذات هستی شناخته شود.

د. علم نظر به اینکه محدود است، از پاسخ به پرسشهایی که مجموع اندام و شکل جهان را ارائه میدهد، مثلًا آغاز و پایان هستی را، ناتوان است (رجوع شود به ورقههای «علم، تعریف، حدود، فرق علم و فلسفه و دین»).

٤. بیان بهتر درباره جهان بینی [را] که سه نوع است (علمی، فلسفی، مذهبی) در کتاب مقدمهای بر جهان بینی اسلامی (این اسم