لقوله-عليه السّلام: الحمّى [١]من فيح جهنّم،و الحمّى حظّ كلّ مؤمن من النّار. و ممكن است جمع كردن ميان هر دو قول،و لفظ«ورود»را تفسير دادن تارة بر مرور و تارة بر دخول،و گفتن كه هر دو حقيقت است بظاهر الاستعمال،الّا آن‌كه آيت را تخصيص كنند به ادلّه عقل و آيات رجاء و اخبار و اجماع.

فرقه‌اى گويند: وَ إِنْ مِنْكُمْ اگر بر عموم حمل كنند مرور باشد،و اگر ورود بر دخول حمل كنند، وَ إِنْ مِنْكُمْ ،مراد مستحقّان دوزخ باشند،آن‌كه معلوم از حقّ ايشان آن بود لا محاله كه به استحقاق فسق به دوزخ شوند،و به استحقاق ايمان و طاعت بيرون آيند-و اللّه اعلم بمراده من كلامه.

كٰانَ عَلىٰ رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا ،اين بر خداى قضايى است لابدّ واقع و كائن.و اصل كلمه در لغت قطع باشد،يقال:حتم و حذم و حزم [٢]،بمعنى،لأنّ الحزم شدّ يقطع موضعه،و حزم [٣]و جزم و حذم كلّها بمعنى قطع.

قوله: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا ،پس برهانيم پرهيزگاران را]. [٤]وَ نَذَرُ الظّٰالِمِينَ ، اى الكافرين.عبد اللّه مسعود گفت:ننجّى الّذين اتّقوا[الشّرك] [٥]،پس كه برهانيم هركس را كه از شرك احتراز كرده باشد،و مراد به ظالمان كافران‌اند،لقوله:

وَ الْكٰافِرُونَ هُمُ الظّٰالِمُونَ [٦] .انس مالك روايت كرد كه،رسول-عليه السّلام- گفت:روز قيامت از دوزخ بيارند آن را كه او لااله‌الاّاللّه گفته باشد،و در دلش به مقدار جوى ايمان باشد او را بيارند آنگه از دوزخ بيارند آن را كه گفته باشد كه لااله‌الّااللّه

[١] .آب،آز:جزم.

[٣] [٢] .چاپ شعرانى(٤٣٣/٧):حتم.

[٤] .اساس:تا بدين جا افتادگى دارد،از آط،افزوده شد.

[٥] .اساس:ندارد،با توجّه به معنى عبارت،و اتّفاق نسخه بدلها،افزوده شد.

[٦] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٢٥٤.