آن باشد كه:بس كافران را آن‌كه بيرون [١]من اوليا و انصار بگيرند؟يعنى ايشان را جهل و شقاوت اين بس.آنگه گفت:از عذاب من كجا جهند كه من بچارده‌ام [٢]دوزخ براى كافران مأوى و منزل [٣]،اين،قول زجّاج است.و بعضى دگر گفتند:نزل طعام باشد،و نزل،ريع و زيادت او باشد.

و خلاف كردند فى قوله: عِبٰادِي ،بعضى گفتند:مراد عيسى است و فريشتگان،يعنى نمى‌دانند كه [٤]فردا تبرّا كنند [٥]از ايشان[٨-پ].عبد اللّه عبّاس گفت:مراد شياطين‌اند،مقاتل گفت:مراد اصنام‌اند،و ايشان را عباد خواند [٦]چنان كه گفت: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ عِبٰادٌ أَمْثٰالُكُمْ [٧].

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ ،بگو اى محمّد كه خبر دهم شما را به آنان كه زيانكارترين همۀ جهانند به كردار،و نصب او بر تمييز است،و براى آن ذكر خسران كرد كه حال ايشان را تشبيه كرد به حال بازارگانى كه رنج برد و كار كند اميد سود را،چون بنگرد به بدل سود زيان باشد،سعيش در ضلال باشد [٨]و اميدش در خيبت،آنان كه‌اند؟ اَلَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيٰاةِ الدُّنْيٰا ،آنانند كه سعى و رنج ايشان و آمد و شد و تاختن ايشان در ضلال و گمراهى باشد در دنيا،يعنى نه به جاى خود و نه بر حدّ خود كنند و نه بر وجه مأمور به در وجود آرند،و آنگه پندارند تا نكو مى‌گويند [٩].

خلاف كردند در آن‌كه مراد به آيت كيست،بعضى گفتند:مراد قسّيسان [١٠]و رهبانان‌اند [١١]:عابدان ترسايان،و اين روايتى است از اميرالمؤمنين -عليه السّلام.

عبد اللّه عبّاس گفت:جهودان و ترسايان‌اند.و سلمة بن كهيل روايت كرد عن ابى الطّفيل كه عبد اللّه بن الكوّا اميرالمؤمنين على را از اين آيت پرسيد،گفت:مراد اهل حروراءاند،يعنى خارجيان.آنگه گفت:

انت و اصحابك منهم ،و تو و اصحاب تو از ايشانى.

[١] .همۀ نسخه بدلها:بدون.

[٢] .آط،آج،لب:بيجارده‌ام.

[٣] .آز:مأوايى و منزلى.

[٤] .همۀ نسخه بدلها+اينان.

[٥] .آط:بپراگنند.

[٦] .آب،آز:خوانند.

[٧] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ١٩٤.

[٨] .آج،لب:ضلالت ماند.

[٩] .همۀ نسخه بدلها:كه نيكو مى‌كنند.

[١٠] .آب،آز:قسّيس،اط،آج،لب:قسّيسه.

[١١] .همۀ نسخه بدلها:رهبان.