لَهُمْ فِيهٰا زَفِيرٌ ،ايشان را در دوزخ زفيرى باشد.و زفر [١]نالۀ غمگين بود و از آن عظيم‌تر غمى نبود،بايد كه از آن عظيم‌تر ناله‌اى نباشد.و زفير نيز بانگ خر باشد، زفير ابتداى بانگ او،و شهيق آخر بانگ او،يعنى از عظم و هول آن،صياح و آواز ايشان چون بانگ خر باشد،نظيره قوله:... لَهُمْ فِيهٰا زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ [٢].

وَ هُمْ فِيهٰا لاٰ يَسْمَعُونَ ،و ايشان در دوزخ هيچ نشنوند،گفتند:هيچ نشنوند كه در آن خير ايشان باشد،و گفتند:خود هيچ نشنوند ازآن‌كه كر باشند.و عبد اللّه مسعود گفت در اين آيت كه:براى آن نشنوند كه ايشان را در تابوتها كنند،و آن تابوتها در تابوتهاى ديگر كنند،و آن دگرباره در تابوتهاى ديگر كنند،و آن تابوتها كه ايشان در آنجا باشند،در او مسمارهاى آتش باشد.آنگه ايشان را در قعر دوزخ افگنند،هيچ نبينند [٣]و نشنوند و گمان چنان برند كه كس را از اهل دوزخ عذاب نيست جز ايشان را.

آنگه گفت-چون ذكر كافران تمام كرد-در حديث مؤمنان صالحان گرفت:

إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنىٰ ،آن‌كه [٤]ايشان را از ما توفيق سابق شده باشد،و گفتند:مراد وعدۀ نيكوست براى آن‌كه حسنى صفت باشد و او صفت موصوفى محذوف است،يعنى العدة الحسنى،وعدۀ نيكوتر و آن وعدۀ ثواب باشد [٥].

أُولٰئِكَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ ،ايشان از دوزخ دور باشند و مبعد،و مبعد دور كرده باشد،و ضمير در«عنها»راجع است با دوزخ.

لاٰ يَسْمَعُونَ حَسِيسَهٰا ،ايشان آواز دوزخ نشنوند،و او فعيل باشد به معنى مفعول، يعنى صوتها الّذي يحسّ. وَ هُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خٰالِدُونَ ،و ايشان در آنچه دلهاى ايشان خواهد مخلّد و مؤبّد و جاويد باشند،نظيره قوله:... وَ فِيهٰا مٰا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ [٦].

لاٰ يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ ،گفت:نترساند ايشان را ترس مهترين.ابو جعفر

[١] .آج،لب:زفره.

[٢] .سورۀ هود(١١)آيۀ ١٠٦.

[٣] .آب:بينند.

[٤] .آب:آنگه.

[٥] .آب+به معنى مفعول.

[٦] .سورۀ زخرف(٤٣)آيۀ ٧١.