روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٨٢ - ترجمه

قبل الذّكر على شريطة التّفسير،كقول الشّاعر:

لعمر ابيها لا تقول ظعينتي الا فرّ عنّي مالك بن ابي كعب
و تقدير آن بود كه:فاذا الابصار شاخصة ابصار الّذين كفروا،و وجه دوم آن‌كه:

عماد [١]بود،كقوله تعالى: فَإِنَّهٰا لاٰ تَعْمَى الْأَبْصٰارُ [٢]...،و كقول الشّاعر:

فهل هو مرفوع بما ههنا رأسي
و اين به وجه اوّل نزديك است،و وجه سيم [٣]آن‌كه:تمام كلام به نزديك اين بود كه:

هى على تقدير فاذا هى بارزة واقفة،يعنى ساعتى كه قيامت است از قربش پندارى پديد آمد و برخاست [٤].آنگه ابتدا كرد و گفت: شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِينَ كَفَرُوا ،اى ابصار الّذين كفروا شاخصة،شاخصة على تقديم [٥]الخبر على المبتدأ.

قوله: إِنَّكُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ،آنگه گفت:شما و آنچه مى‌پرستى بدون خداى تعالى از اصنام و اوثان، حَصَبُ جَهَنَّمَ ،هيزم دوزخى آيد.

عبد اللّه عبّاس و قتاده و مجاهد و عكرمه خواندند:حطب جهنّم،و گفتند:

حصب،لغت اهل يمن است.ضحّاك گفت:حصب حصباء [٦]باشد،سنگ‌ريزه كه باد آرد،يأتي به الحصباء،يعنى ايشان را چنان در دوزخ ريزند كه سنگ‌ريزه،و به روايتى دگر از عبد اللّه عبّاس آن است كه خواند:حضب،به«ضاد»و هى دقاق الحطب،هيزم خرد باشد.و قرائت عامّه قرّاء،حصب است به«صاد»نظيره قوله:...

وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ [٧] .

أَنْتُمْ لَهٰا وٰارِدُونَ ،كه شما آنجا فروشوى،و ورود اين جا به معنى دخول است،و آيت به معنى اشراف على الشّىء في قوله: وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْيَنَ [٨].

آنگه بر سبيل احتجاج و تنبيه كافران بر خطا و كفرشان گفت: لَوْ كٰانَ هٰؤُلاٰءِ آلِهَةً مٰا وَرَدُوهٰا ،اگر اينان [٩]خدايان بودندى،فرونشدندى به دوزخ. وَ كُلٌّ فِيهٰا