در هر حال پس از سكاكى سعد الدين تفتازانى يكى از فحول علم ادب و معانى بيان بود كه خود در علوم عقلى دستى داشته است.وى بطور كامل پيرو مكتب‌هاى قبل از خود نبود و بلكه صاحب نظر است و در مسائلى مبتكر بوده است.بعد از او از معاصرينش شريف جرجانى است (٨١٦ ه‌)كه دنبال كار تفتازانى را گرفته است و در حقيقت مكمل وى مى‌باشد در مقدمه كتاب بديع القرآن ابن ابى اصبع مصرى(٥٨٥-٦٥٤ ه‌).

در مورد كلمۀ بديع گويد اين كلمه از قرن چهارم هجرى بمعناى فن مخصوص بكار رفته است و مى‌گويد:

ابن معتز بسيارى از مسائل بديع را خود بوجود آورده است و بعد از او قدامه مى‌باشد و سپس ابو هلال عسكرى متوفى (٣٩٥ ه‌)و بالاخره در قرن پنجم ابن رشيق قيروانى و ابن سنان خفاجى متوفى (٤٦٦ ه‌)كه در باب فصاحت و تعريف آن و اقسام كنايات و استعارات سخن گفته است و مسائلى ديگر را مورد بحث قرار داده است.

در كتاب بديع القرآن انواع استعارات از مرشحه،مجرده و سپس تجنيس و انواع آن حتى اصطلاحاتى كه در كتب ديگران يافت نمى‌شود،ديده مى‌شود.

در مقدمۀ همين كتاب آمده است كه اولين گامى كه در مباحث بديعى برداشته شد بوسيلۀ متكلمان و ادباء جهت بياناعجاز قرآن بود و آيات تحدى خود مزيد بر اين امر شده است.

چنانكه در قرآن آمده است «إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلىٰ عَبْدِنٰا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ» «لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلىٰ أَنْ يَأْتُوا...» بزرگترين دسته و فرقه كه در اين راه خدمت كرده‌اند فرقۀ معتزله‌اند.

در قرن دوم هجرى بسيارى از دانشمندان عرب و عجم بشرح و تفسير قرآن پرداختند و در ضمن كار بايرادات منطقى و اشكالات فلسفى از يك طرف و ايرادات ادبى و آنچه مربوط به قواعد زبان است از طرفى ديگر برخورد كردند.

و اين خود داعيۀ قوى بر تأسيس فنون بلاغت شد.

پس از تأسيس و تدوين علوم بلاغى بسيارى از اصطلاحات علوم عقلى خودبخود وارد در آن شد و بعدها مى‌بينيم كه از اصطلاحات پخته شده اين فنون در منطق نمودار مى‌شود و دانشمندان اسلامى كه در علوم منطقى كتاب نوشتند متأثر از اصطلاحات اين قوم شدند البته اين خود مسأله‌ايست كه بايد مورد توجه و بحث واقع شود.

نمونۀ آن اساس الاقتباس است كه خواجه در اين كتاب بيش از اندازۀ لازم مربوط به اصول لفظى مباحث منطق بحث كرده است.

در باب طبقه‌بندى و تقسيم علوم دانشمندانى همچون غزالى و خواجه و قطب الدين شيرازى متأثر از افكار اديبان و علماء مذهب شده‌اند.