فضل اللّه‌ نورى) نسبت داده شده كه اشتباه است، خود اين جانب نيز اين اشتباه را تا چند سال پيش مرتكب مى‌شدم، ولى اخيراً طىّ بحثى مستند اثبات كرده‌ام كه نويسنده اين رساله كسى جز مرحوم حاجى ميرزا ابوتراب نيست. (٣٨) عجيب است كه آقاى امامى در مقاله خود به نوشته حقير در اين زمينه اشاره دارند (٣٩)، اما بى‌آنكه متعرض دلايل بنده در اين باره شده و اگر مخالفتى دارد طرح دليل كند، نظر حقير در اين باب را در رديف ساير نظريات ـ كه نوعاً جنبه حدسى داشته و فاقد دلايل مُقنِع است ـ گذارده و عملاً بدان بى‌اعتنايى كرده است. در طول مقاله نيز، در مواد مهمى از بحث كه در نتيجه‌گيرى نهايى‌شان راجع به موضوع شيخ و ولايت فقيه اهميت اساسى دارد (٤٠) مطالب تذكرة الغافل را مستقيم يا غيرمستقيم به شيخ نورى نسبت داده است! البته ـ چنانكه خود آقاى امامى هم متذكر شده‌اند و درست هم هست ـ مطالب تذكرة الغافل قرابت زيادى با افكار شيخ دارد، اما انتساب مستقيم اين كلمات به شيخ نورى، و خلط آن با سخنان شيخ در مقام تبيين آراء و نظريات ايشان، مغاير با دقت و احتياط علمى است.

بى‌گمان، همّت جناب امامى در پيگيرى و موشكافى مسائل تاريخى ـ فكرىِ عصر مشروطيت، ستودنى است، اما همگان بايد توجه داشته باشيم كه ـ صرف نظر از مشكلات و موانعى كه بر سر راه فهمِ «درستِ» ما از تاريخ مشروطه وجود دارد ـ همان گونه كه آشنايان با فقه عميق و گسترده شيعى نيك مى‌دانند، درك انظار فقيهان اصولى، كارى ساده نيست و گاه ديدگاه‌هاى ايشان از ظرافت‌ها و

(٣٨) ر.ك: آيت اللّه‌ حاجى ميرزا ابوتراب شهيدى قزوينى مؤلف رساله تذكرة الغافل و ارشاد الجاهل، على ابوالحسنى (منذر)، مندرج در: فصلنامه تاريخ معاصر ايران، مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران، ش ٣٩، پاييز ١٣٨٥، ص ٨٩ .
(٣٩) فقه اهل‌بيت عليهم‌السلام، ش ٥٧ ، صص ١٣٨ـ١٣٩.
(٤٠) همان: ص ١٤٣ و ١٤٩ـ١٥٢.