بنابراين معناى {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأُنثَى بِالأُنثَى} اين است كه بر شما مساوات درباره كشتگان تشريع شده است؛ يعنى جنس حر به جنس حر، جنس عبد به جنس عبد و جنس مؤنث اين دو به جنس مؤنث از ايشان و هيچ برترى‌اى براى هيچ حرى نسبت به حر ديگر و براى هيچ عبدى نسبت به عبد ديگر و ... نيست؛ مثلاً حرّ بالغ بزرگ بلند رتبه ثروتمند عزتمند قوى عالم، به‌ازاى حر غير بالغ دون فقير ذليل ضعيف نادان مجازات مى‌شود .

١- جمله {الْحُرُّ بِالْحُرِّ} اولين بخش از تفسير «قصاص» مذكور در جمله قبل و به معناى اين است كه كشتن حر به ازاى حر مساوات است و چون اين جمله و جملات بعد در مقام تفسير قصاص است، حتماً داراى مفهوم مخالفت با اين مضمون است كه كشتن حر به ازاى غير حر مساوات (قصاص) نيست.

اما گرفتن حقى كمتر از آنچه تلف شده، منافاتى با مساوات ندارد، از اين رو بر اساس جمله «الحر بالحر»، حر به ازاى غير از حر كشته نمى‌شود، ولى هر كسى (حر و غير حر) به‌ازاى كشتن حر كشته مى‌شود.

٢- العبد بالعبد، اين جمله دومين بخش از تفسير قصاص مذكور در اولين جمله و مفيد اين معنى است كه كشتن عبد به ازاى عبد مساوات است . از آنجايى كه اين جمله نيز مانند جمله قبل و جمله بعد در مقام تفسير مساوات (قصاص) است، حتماً داراى مفهوم مخالفت با اين مضمون است كه كشتن عبد در ازاى حر يا مؤنث مساوات نيست . ولى مفهوم مخالفت وقتى حجيت دارد كه با مفهوم موافقت منافات نداشته باشد و هنگامى كه عبد به ازاى عبد كشته مى‌شود به طريق اولى به ازاى حر هم كشته مى‌شود. كسانى مانند محقق اردبيلى در زبدة البيان (٩٥) و ابن قدامه در المغنى (٩٦) و آلوسى در روح المعانى (٩٧) وصاحب تكمله حاشيه رد المحتار (٩٨) به اين اولويت تصريح كرده‌اند.

٣- الأنثى بالأنثى، اين جمله آخرين بخش از تفسير قصاص و مفيد اين معنى است كه كشتن مؤنث به ازاى مؤنث مساوات است. گفتيم كه مراد از حر و عبد مذكر از اين دو است؛ لذا مفاد دو جمله «الحر بالحر و العبد بالعبد» اين است كه مرد آزاد به ازاى مرد آزاد و برده مذكر به ازاى برده مذكر كشته مى‌شود. پس جمله الأنثى بالأنثى بايد به معناى «الأنثى من كل منهما بالأنثى منه» باشد و به دو جمله «الحرة بالحرة و الأمة بالأمة» تحليل شود تا منافاتى با مفاد دو جمله قبل نداشته باشد؛ چون اين دو جمله نيز مانند دو جمله قبل در مقام تفسير قصاص‌اند، حتماً داراى مفهوم مخالفت هستند. مفهوم «الحرة بالحرة» اين است كه كشتن حره در ازاى حر يا عبد يا امه مساوات نيست، ولى پيش‌تر گفتيم كه مفهوم مخالفت وقتى حجيت دارد كه با مفهوم موافقت منافات نداشته باشد و هنگامى‌كه حره به ازاى حره، كشته مى‌شود، به طريق اولى به

(٩٤) الموطّأ، ج٢، ص٨٧٣.
(٩٥) ص٦٧٢.
(٩٦) ج٩، ص٣٥٠.
(٩٧) ج٢، ص٤٩.
(٩٨) ص٩٨.