«قصاص» در لغت، به معناى مقاصّه ولىّ مقتول، نسبت به قاتل يا مقاصّه مجروح نسبت به جانى است كه اين مقاصه در ابتدا به معناى مساوات قاتل و مقتول يا جانى و مجروح در قتل يا جراحت بوده و سپس استعمال آن در هر مساواتى عموميت يافته است. (٢) قصاص در اصطلاح فقها، به معناى استيفاى اثر جنايت؛ يعنى كشتن يا بريدن عضو يا مجروح‌كردن جنايتكار است.

قصاص و احكام آن در تعداد كمى از آيات قرآن آمده كه مهمترين آنها آيه ١٧٨ سوره بقره و آيه٤٥ سوره مائده است. از اين رو، شايسته است بحث و بررسى در باره قصاص را در ذيل اين دو آيه پى بگيريم:

آيه اول:

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأُنثَى بِالأُنثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيء فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ} (٣)؛

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، بر شما قصاص در كشته‌ها نوشته شد؛ حر به ازاى حر و عبد به ازاى عبد و مؤنث به ازاى مؤنث، پس هر كس كه چيزى به نفع او از جانب برادرش، گذشت شود، بايد به طور پسنديده پيروى كند و با احسان، خون‌بها را به او بپردازد. اين حكم، تخفيف و رحمتى از خداوند شماست پس هر كس، بعد از آن از اندازه درگذرد، براى او عذابى دردناك است.

جمله اول: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى

كتابت در اينجا، كتابت تشريعى و به معناى قانون‌گذارى است و نظاير آن در

(٢) المُغرب في ترتيب المعرب: ماده‌ى قصص.
(٣) بقره، آيه ١٧٨.