شناخت ملاك حكم، يكى از ابعاد مهم نقش اجتهاد در فقه اماميه و اهل سنت است كه در تحول فقه، پويايى و كارآمد ساختن آن تأثير شگرفى دارد، ولى هنوز جايگاه خاص خود را در فقه اماميه نظير مباحث عقل، فهم عرفى و ... به دست نياورده است .

بحث پيرامون راه‌هاى شناسايى و كشف علت در فقه شيعه را در مباحثى نظير تنقيح مناط، الغاى خصوصيت، اتحاد طريق و شم فقاهتى، و در فقه اهل سنت در مباحث قياس ، استحسان و مصالح مرسله مى‌توان يافت.

بايد توجه داشت كه در چگونگى تقسيم و شمارش اين راه‌ها و ارزش و اعتبار شرعى آنها وحدت نظر وجود ندارد؛ برخى از دانشمندان اهل سنت، مسالك علت را به دو بخش : راه‌هاى نقلى و راه‌هاى عقلى تقسيم كرده‌اند . راه‌هاى نقلى شامل نصوص شرعى(كتاب و سنت) و اجماع مى‌شود و راه‌هاى عقلى، مواردى مانند ايما و تنبيه، مناسبت، سبر و تقسيم، شبه، طرد و عكس و تنقيح مناط را شامل مى‌شود. (٩٨)

برخى ديگر از اصوليان عامه، راه‌هاى شناخت علت را به سه دسته تقسيم‌كرده‌اند:

١ ـ ادله نقلى اعم از كتاب و سنت كه شامل نص صريح و غير صريح و مؤوّلات آنها مى‌شود.

٢- اجماع كه تنها يك مسلك را شامل مى‌شود.

٣ ـ استنباط علت كه همان تخريج مناط و نوعى اجتهاد در علت است كه شامل مسالك مناسبت، سبر و تقسيم، شبه، طرد و دوران مى‌شود. (٩٩)

برخى از دانشوران اهل سنت، مشهورترين راه‌هاى شناخت علت را نص

(٩٨) اسعد السعدى، عبدالحكيم عبدالرحمن، مباحث العلة في القياس، ص ٣٣٩ .
(٩٩) الزحيلى، وهبه، اصول الفقه، ج ١ ص٦٦٢.