توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٥ - موارد تغليب

در كليّه موارد دخول [كان‌] بر مبتداء و خبر، خبر عبارت است از [كون خاص‌] مثلا در جمله [كان زيد قائما] خبر قيام است كه كون خاصى مى‌باشد و لازمه هركون خاصى، كون مطلق و عام مى‌باشد پس از خبر مى‌توان كون مطلق را در ضمن حدث مخصوص استفاده نمود و قدر متيقن از مطلق الحدث وقوع آن در گذشته است كه امر قطعى و حتمى است لاجرم در تمام موارد [كان‌] اين فعل بر حدوث فعل در زمان گذشته دلالت داشته و غير آن را نمى‌توان از آن استفاده كرد.

در نتيجه بايد بگوئيم:

مجرّد تغليب مصحح استعمال [ان‌] در اينجا نمى‌تواند باشد.

توجيه شارح براى استعمال كلمه « ان » در آيه شريفه‌

سپس شارح در مقام توجيه استعمال [ان‌] در آيه شريفه ميگويد:

چاره‌اى نيست از اينكه بگوئيم وقتى غير مرتابين را بر مرتابين غلبه داديم مجموع مخاطبين بمنزله غير مرتابين شده در نتيجه شرط قطعى الانتفاء مى‌شود سپس كلمه [ان‌] در آن بر سبيل فرض و تقدير بكار رفته و غرض از آوردنش تبكيت و الزام خصم مى‌باشد نظير آنچه در آيه [ فان آمنوا بمثل ما امنتم به فقد اهتدوا ] و [ قل ان كان للرحمن ولد فانا اوّل العابدين‌ ] كه استعمال [ان‌] در ايندو آيه بهمين منظور مى‌باشد چنانچه شرحش قبلا گذشت.

شرح‌

قوله: ان كنتم فى ريب الخ‌ : آيه ٢٣ از سوره بقره.