توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٢ - اعتبار برخى از خصوصيات در لو

ابن سراج و ابو على در كتاب ايضاح ملتزم شده‌اند كه فعل واقع بعد از كلمه [ربّ‌] كه بواسطه [ماء كافّه‌] مكفوف واقع شده لازم و واجبست كه ماضى باشد چه آنكه [ربّ‌] در ماضى براى تقليل است و معناى تقليل در اينجا آنست كه اهوال و ترسهاى قيامت كفار را به دهشت و وحشت انداخته در نتيجه ايشان مبهوت ميشوند لذا اگر بعدا حالت افاقه پيدا كنند هرگز تمنّاى آن را نمى‌كنند.

برخى گفته‌اند:

[ ربّ‌] براى تكثير يا تحقيق استعاره آورده شده و مفعول [يودّ] حذف گرديده زيرا [لو كانوا مسلمين‌] بر آن دلالت مى‌كند و كلمه [لو] براى تمنّى است كه حكايت مودّت و مهربانى ايشان را مى‌نمايد.

و اما بنابر رأى كسانى كه [لو] بمعناى تمنى را حرف مصدرى دانسته پس مفعول [يود] لو كانوا مسلمين مى‌گردد.

شرح فارسى:

توضيح‌

حاصل آنچه مصنف و شارح در اين مقام آورده‌اند اينستكه:

اصل استعمال [لو] آنست كه شرط و جزائش ماضى باشد ولى گاهى ديده شده كه شرط آن بصيغه مضارع آمده و احيانا هم لفظا و هم معنا مستقبل است، در اين قبيل موارد عدول از ماضى بمضارع جهتش آنست كه بدين ترتيب خواسته‌اند اعلام كنند شرط مستقبلى است محقق الوقوع كه بجاى ماضى قرار گرفته چه آنكه يكى از خصوصيات فعل ماضى تحقق وقوعش مى‌باشد و چون در تنزيل مصحح براى آن لازم است لاجرم اگر فعل مستقبلى نيز داراى اين خصوصيت باشد صحيح است آن را بجاى‌