توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٩ - كيفيت تغليب

و نيز مانند فرموده ديگر حقتعالى: فهل انتم قوم تجهلون‌ ( بلكه شما قومى نادان و نابخرد هستيد).

در اين آيه حقتعالى جانب معنا را برطرف لفظ غلبه داده زيرا قاعده لفظى مقتضى است كلمه [تجهلون‌] با ياء غيبت بيايد زيرا ضمير در [تجهلون‌] به قوم راجع بوده و اين كلمه صفت براى قوم مى‌باشد و چون لفظ قوم اسم ظاهر بوده و آن را غائب بحساب مى‌آورند لاجرم قياس لفظى ايجاب مى‌كند كه از [تجهلون‌] ضمير نائب به آن برگردد و در نتيجه [تجهلون‌] بايد به صيغه غائب بيايد منتهى چون قوم در معنا مخاطب مى‌باشند رعايت خطاب بر جانب غيبت غلبه داده شده و آنرا با تاء خطاب آورده است.

و از مصاديق تغليب محسوب مى‌شود كلمه [ابوان‌] يعنى اب و ام و در تثنيه ايندو جانب [اب‌] را غلبه داده و تثنيه را از لفظ آن ساخته‌اند و اشباه و نظائر اين كلمه بسيار مى‌باشند از جمله:

عمرين در تثنيه ابى بكر و عمر كه لفظ (عمر) را در وقت تثنيه غلبه داده و اين صيغه را از لفظ عمر بنا نهاده‌اند و قمرين در تثنيه قمر و شمس.

كيفيت تغليب‌

كيفيّت تغليب به اين نحوه است كه دو كلمه‌اى را كه با هم همراه بوده يا به يكديگر تشابه دارند در نظر گرفته سپس يكى را بر ديگرى غلبه مى‌دهند يعنى يكى را اصل قرار داده و ديگرى را فرع به اينمعنا كه لفظ و اسم آن ديگرى را با آنچه اصل منظور داشته‌ايم متفق قرار داده سپس اسم منظور را تثنيه مى‌بنديم و پس از اطلاق لفظ تثنيه مجموع را اراده‌