توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٢ - اسميه و فعليه و شرطيه آوردن جمله مسند

و ظرفيه آوردن جمله مسند بخاطر آنستكه جمله فعليه مختصرتر است چه آنكه بنابر قول اصح جمله ظرفيّه مقدّر بفعل مى‌باشد.

شارح گويد:

ضمير [هى‌] به [ظرفيه‌] راجع است و دليل بر اصح بودن تقدير ظرف به فعل اينست كه فعل اصل در عمل مى‌باشد و برخى از ادباء گفته‌اند:

ظرف متعلق است به اسم فاعل زيرا اصل در خبر اين است كه مفرد باشد و وقتى اسم فاعل مقدر شد اين معنى حاصل مى‌گردد بخلاف آنكه ظرف را بفعل مقدر بگيريم كه در اين فرض جمله مى‌شود.

ولى قول اول بر اين رأى ترجيح دارد و مرجح آن اين استكه ظرف صله براى موصول نحوى واقع مى‌شود منند الذى فى الدار اخوك، حال اگر [فى الدّار] متعلق به اسم فاعل باشد لازم مى‌آيد كه صله موصول مفرد باشد درحاليكه جمله بودن آن امرى است لازم و حتمى.

ولى از اين تقرير برخى اينطور جواب داده‌اند كه بحث ما فعلا در مسند يعنى خبر مى‌باشد و بين خبر و صله فرق مى‌باشد و فرقشان اينست كه صله در مظان جمله است و هميشه جمله آورده مى‌شود ولى خبر اينطور نيست بلكه مفرد آوردنش بسيار است از اينرو وقتى ظرف خبر واقع شود اگر آن را به اسم فاعل متعلق بگيريم اشكالى وارد نيست بلكه ترجيح هم دارد و آن اينست كه اصل در خبر كه مفرد بودن باشد مراعات شده.

سپس شارح مى‌گويد:

اگر مصنف عبارت را اينطور مى‌گفت: اذا الظّرف مقدّر بالفعل على الاصح.