توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣١ - اعتبار برخى از خصوصيات در لو

و آگاه شوند كه آتش در تحت و زير آنها قرار دارد.

٣- يعنى ايشان را در آن داخل كرده تا بدين ترتيب مقدار عذاب آن را بفهمند.

و جواب [لو] محذوف مى‌باشد و تقدير كلام: و لو ترى اذ وقفوا على النار لرأيت امرا فظيعا مى‌باشد.

و بعد در دنبال [لصدوره‌] مى‌گويد:

ضمير مجرور يا به [مضارع‌] راجع بوده و يا به [كلام‌] برميگردد.

و پس از آن در تعقيب [عمّن لا خلاف فى اخباره‌] چنين مى‌نگارد:

اين حالت فقط در قيامت مى‌باشد ولى چون مستقبل محقق الوقوع است آن را بمنزله ماضى قرار داده و كلمه [لو] و [اذا] كه هردو بماضى اختصاص دارند در آن استعمال گرديده‌اند.

و اما اينكه از آوردن لفظ ماضى عدول شده و [و لو رأيت‌] نگفته بلكه [و لو ترى‌] تعبير شده جهتش اينست كه بدين وسيله اشاره شده باينكه اين سخن، كلام كسى است كه در اخبار وى هيچ خلاف و كذبى وجود ندارد و مستقبل نزد وى بمنزله ماضى بوده و همچون آن محقق الوقوعست پس اين فعل مستقبل از نظر تحقق در تأويل ماضى است گويا گفته شده:

اين امر مقتضى شده ولى تو آن را نديدى و اگر مى‌ديدى، هرآينه امر آشكار و فظيعى را مشاهده مى‌كردى.

چنانچه از ماضى بمضارع در آيه شريفه: ربما يود الذين كفروا عدول گرديده زيرا مضارع در آن بملاحظه صدورش از كسى كه در اخبارش كذبى نمى‌باشد بمنزله ماضى قرار داده شده.

و وجه اينكه اصل در اينجا تعبير به ماضى است اينستكه: