توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٦ - جواز مخالفت لفظى در جمله شرط و جزاء در صورت وجود مجوز

شارح گويد:

زيرا مخالفت مقتضاى ظاهر بدون وجود فائده‌اى ممتنع و غير ممكن است.

سپس مى‌افزايد:

قول مصنف كه در متن گفت [لفظا] اشاره است به اينكه جمله شرط و جزاء اگرچه هردو يا يكى از ايندو اسميه يا فعليه ماضويّه آورده شود ولى اين امر صرفا در ظاهر و لفظ بوده ولى در حقيقت و واقع معنا فعليه استقباليّه مى‌باشد حتى وقتى مى‌گوئيم: ان اكرمتنى الآن فقد اكرمتك امس معنايش اين است كه: ان تعتدّ باكرامك ايّاى الآن فاعتد باكرامى ايّاك امس.

يعنى اگر در آينده باكرامى كه فعلا بمن مى‌نمائى اعتناء مى‌كنى پس به اكرامى كه من در ديروز بتو نمودم نيز در آينده اعتناء كن.

و چنانچه ملاحظه مى‌شود اگرچه لفظ جمله شرط و جزاء ماضى مى باشد ولى از نظر معنا هردو مستقبل هستند.

البته ناگفته نماند كه كلمه [ان‌] در غير معناى استقبال گاهى به طور قياسى و بنحو شيوع استعمال مى‌شود و آن در صورتى است كه شرطش مانند: و ان كنتم فى ريب چنانچه شرحش قبلا گذشت.

و نيز اگر آن را در مقام تأكيد بعد از واو حاليه بمنظور صرف وصل و ربط بياورند نه براى شرط باز در ماضى بطور مطرد استعمال مى‌گردد و اين همان [ان وصليّه‌] مى‌باشد مانند:

زيد و ان كثر ماله بخيل و عمرو و ان اعطى جاها لئيم (يعنى زيد اگر چه مالش بسيار گردد ولى بخيل و از انفاق آن امتناع مى‌ورزد و عمرو اگر