توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣١٦ - موارد ديگر وقوع قصر

استثناء اگر مقصود قصر و حصر باشد مى‌بايد مقصور عليه را همراه ادات مؤخر آورد حتى اگر مقصود قصر بر فاعل باشد گفته مى‌شود: ما ضرب عمرا الّا زيد كه در اين مثال مقصود اينست كه زننده عمرو فقط زيد است نه غير او و اگر مقصود قصر بر مفعول باشد گفته مى‌شود: ما ضرب زيد الّا عمرا يعنى مضروب زيد تنها عمرو است نه غير او و معناى قصر فاعل بر مفعول مثلا قصر فعلى است كه بفاعل نسبت داده شده بر مفعول و به همين قياس است باقى متعلقات يعنى معناى قصر مفعول بر فاعل قصر فعلى است كه متعلق است بمفعول بر فاعل.

پس در نتيجه بايد گفت:

على التحقيق مآل تمام اين قصرها يا بقصر صفت بر موصوف بوده و يا به قصر موصوف بر صفت مى‌باشد و نيز برخى از آنها قصر افراد و بعضى قلب و پاره‌اى قصر تعيين بوده كه گاهى اين اقسام بنحو حقيقى و زمانى به طور غير حقيقى صورت مى‌گيرند چنانچه اعتبار و لحاظ آنها مخفى نميباشد.

سپس در ذيل [قل تقديمهما] مى‌گويد:

و بندرت جايز است كه مقصور عليه و ادات استثناء را بر مقصور مقدم نمود درحاليكه ترتيب ادات و مقصور عليه بحال خود باقى است يعنى مقصور عليه را بعد از ادات ذكر نمائيم مانند: ما ضرب الّا عمرا زيد كه در قصر فاعل بر مفعول آن را مى‌گويند و مثل: ما ضرب الّا زيد عمرا در قصر مفعول بر فاعل.

تنبيه‌

اينكه مصنف گفت: [بحالهما] احتراز است از تقديم مقصور عليه و ادات با ازاله نمودنشان از حالشان به اينكه ادات را از مقصور عليه‌