توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٤ - موارد تغليب

استعمال [ان‌] صحيح است البته نسبت به حقتعالى صحيح نيست بگوئيم كه امور استقبالى مورد شك قرار مى‌گيرند ولى در عين حال كلام بر همان روال عادى و نسق عربى كه مخلوقين با آن نطق مى‌كنند جارى گشته است.

جواب‌

شارح در جواب از اين اشكال و سؤال مى‌گويد:

موردى كه [ان‌] شرطيه ماضى بعد از خودش را به زمان استقبال قلب مى‌كند آنجائى است كه شرط لفظ [كان‌] نباشد چه آنكه در چنين صورتى ان آن را قلب نكرده و [كان‌] بهمان معناى ماضى باقيست بنابر اين نمى‌توان گفت كه شرط در مورد آيه وقوع ارتياب و ترديد در زمان مستقبل مى‌باشد بلكه حصول آن در زمان گذشته بوده لاجرم تنها مجوّزيكه براى استعمال كلمه [ان‌] در آيه بايد بآن متوسل شويم همان بيان مصنف يعنى تغليب يا توبيخ مى‌باشد و بفرض تقرير تغليب اشكال مذكور بآن متوجه مى‌شود.

و شاهد بر اين ادعاء كه ارتياب و ترديد در زمان استقبال نبوده بلكه ظرف وقوعش همان گذشته مى‌باشد اين است كه كوفيين پنداشته‌اند كلمه [ان‌] در آيه بمعناى [اذ] مى‌باشد و از طرف ديگر مبرّد و زجّاج نيز تصريح كرده‌اند به اينكه [ان‌] كان را در آيه به معناى استقبال قلب نمى نمايد زيرا [كان‌] بملاحظه ممحض بودنش براى ماضى دلالتش بر وقوع فعل در گذشته قوى مى‌باشد چه آنكه مدلول [كان‌] عبارتست از حدث مطلق كه آن را از خبر مى‌توان استفاده كرد لاجرم از [كان‌] غير از زمان ماضى وقوع در زمان ديگر را نميتوان استفاده كرد و توضيح آن اينستكه: