پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٤٠ - شرح و تفسير سرچشمه تفاوتها

دگرگونى است، بنابراين تفاوتها هرگز به سلب اختيار آدمى و مسئله جبر نمى‌انجامد.

ولى سخن در اين است كه سرچشمه اين تفاوتها چيست؟ چرا بعضى از نظر جسمانى بلند قامت، بعضى ديگر كوتاه، عدّه‌اى زيباروى و گروهى نازيبا، جمعى پراستعداد و بعضى ضعيف و ناتوان، گروهى با سخاوت و جمعى بخيل هستند.

امام عليه السّلام اين اختلافات را به موادّى مستند مى‌سازد كه جسم انسان از آن برگرفته شده و مى‌فرمايد: «آنچه بين آنها ايجاد تفاوت كرده آغازهاى سرشت آنهاست، زيرا آنها قطعه‌اى بودند از زمين شور و شيرين، محكم و سست، و بر حسب نزديك بودن خاكهايشان با يكديگر به‌هم نزديكند و به مقدار فاصله اختلاف خاكشان با يكديگر متفاوتند»؛ (إنّما فرّق بينهم مبادئ‌ [١] طينهم و ذلك أنّهم كانوا فلقة [٢] من سبخ‌ [٣] أرض و عذبها [٤]، و حزن‌ [٥] تربة و سهلها [٦]، فهم على حسب قرب أرضهم يتقاربون، و على قدر اختلافها يتفاوتون).

بر طبق اين بيان، تفاوتها از تفاوت مواد مختلف زمينى گرفته شده است و با توجّه به اينكه زمينها و مواد تركيبى آنها باهم اختلاف دارند، و تركيبهاى وجود انسانها از آن مواد باهم متفاوت است و تفاوت آن مواد تأثير در تفاوت روحيات‌

[١]. «مبادى» جمع مبدأ به معناى آغاز هرچيزى است و در اينجا به معناى عناصرى است كه طينت انسانها را تشكيل داده است.

[٢]. «فلقة» به معناى قطعه از هرچيزى است. از ريشه «خلق» بر وزن «حلق» گرفته شده كه به معناى شكاف دادن است و از آنجايى كه شكاف دادن سبب مى‌شود هرچيزى به قطعات متعدّد تقسيم شود، واژه «فلقه» به معناى قطعه آمده است.

[٣]. «سبخ» به معناى زمين شوره‌زار است.

[٤]. «عذب» به معناى شيرين و گواراست (مقابل سبخ است).

[٥]. «حزن» اين واژه هنگامى كه در مورد زمين به كار رود به معناى زمين خشن و ناهموار است و «حزن» به معناى غم نيز از همين ريشه گرفته شده است.

[٦]. «سهل» اين واژه هنگامى كه در مورد زمين به كار رود به معناى زمين هموار و نرم است و «سهل» به معناى آسان نيز از همين ريشه گرفته شده است.