حكمت و أضداد آن، پيداست [به عللى كه هم اكنون ذكر خواهد شد] پس اگر براى وى اميدوارى پيش آيد، ذلّت طمع و آز او را در بر مى‌گيرد و اگر مورد هيجان طمع قرار گرفت، حرص او را به هلاكت مى‌كشد و اگر نااميدى او را فراگيرد تأسف پياپى او را مى‌كشد و اگر خشم او را فراگيرد عصبانيت و غيظ او شدت مى‌گيرد، و اگر از خود راضى و خوشنود شود حفظ و نگهدارى خود را فراموش مى‌كند و اگر ترس او را فراگيرد پرهيز از آن وى را مشغول مى‌سازد و اگر امنيّت و آرامش به دست آورد، غرور بر او غالب مى‌شود و اگر نعمت وى زياد شود، بزرگ بينى بر وى عارض مى‌شود و اگر سختى و مصيبتى به او رسيد، جزع و شكايت از آن مصيبت او را رسوا مى‌كند و اگر مالى به دست آورد، آن بى‌نيازى او را خاموش و بى‌تحرك مى‌كند، و اگر گرفتار فقر و بى‌چيزى گردد پريشانى وى را مشغول مى‌سازد و اگر گرسنگى او را رنج داد، ناتوانى و ضعف او را نقش بر زمين مى‌كند و اگر به پرخورى افتد، پرخورى نفس كشيدن را از او مى‌ستاند پس هر تقصير و كوتاهى او را زيان مى‌رساند و هر زياده‌روى او را فاسد و تباه مى‌سازد.

[١] بخشندگى، راه نجات از نابودى است و مداراى در كارها، راه رهايى از لغزشهاست.

[٢] على ٧ در حالى كه دست كميل بن زياد را در دست داشت، به وى فرمود: اى كميل! اين دلها ظرفهايى هستند و بهترين آنها آن است كه ظرفيتش بيشتر و افزونتر

[١]. ارشاد شيخ مفيد، ج ١، ص ٣٠٣، شماره ٦١، باب سوم، فصل ٥٣؛ بحار الانوار، ج ٧٧، ص ٤٢٣.

[٢]. تذكرة الحفاظ ذهبى، ج ١، ص ١١ با اختلاف در الفاظ؛ حلية الأولياء، ج ١، ص ٧٩، با اختلاف در الفاظ و تقديم و تأخير بعضى از جمله‌ها؛ تاريخ بغداد، ج ٦، ص ٢٤٧؛ لسان الميزان، ج ١، ص ٣٧٢؛ فرائد السمطين، ج ١، ص ٣٩٦، حديث ٣٣٤ تذكرة الخواص، ص ١٤١؛ مناقب خوارزمى، ٢٤، ص ٢٦٣؛ تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٢٠٥؛ أحياء العلوم غزالى، ج ١، ص ١٧؛ تحف العقول، ص ١١٨؛ امالى شيخ مفيد، حديث سوم، مجلس بيست و نهم، ص ٣٧٩؛ امالى طبرسى، ج ١، ص ١٩؛ نهج السعادة، ج ١، ص ٥٠٥، شماره ١٥٢.