آورد. بواسطه عدالت در والى و در رعيّت است كه امور پياده مى‌شود. يعنى بدون عدالت أصلًا حقّى ثابت نيست؛ و عدالت ما بِهِ يُنْظَر است، نه ما فيهِ يُنْظَر. و چون حقّ مشتركه بين والى و رعيّت است لذا آن را نه از حقوق رعيّت مى‌شماريم و نه از حقوق والى.

حضرت مى‌فرمايد:

فَإذَا أَدَّتِ الرَّعِيَّهُ إلَى الْوَالِى حَقَّهُ، وَ أَدَّى الْوَالِى إلَيْهَا حَقَّهَا عَزَّ الْحَقُّ بَيْنَهُمْ ... وَ إذَا غَلَبَتِ الرَّعِيَّةُ وَالِيَهَا، وَ أَجْحَفَ الْوَالِى بِرَعِيَّتِهِ اخْتَلَفَتْ هُنَالِكَ الْكَلِمَةُ ...[١]

يعنى زمانى كه حقّ و عدالت بر قرار بشود، تمام جهات ديگر در سايه اوست؛ و چنانچه اختلاف پيدا بشود و حقّ از بين برود، تمام مفاسد از آنجا سرچشمه مى‌گيرد.

خطبه «نهج البلاغة» در سه حقّ والى بر رعيّت و رعيّت بر والى‌

أمير المؤمنين عليه السّلام در آخر خطبه‌اى كه مردم را أمر به حركت به سوى شام و جنگ با قاسطين مى‌كند، مى‌فرمايد:

أَيُّهَا النَّاسُ! إنَّ لِى عَلَيْكُمْ حَقًّا وَ لَكُمْ عَلَىَّ حَقٌّ! فَأمَّا حَقُّكُمْ عَلَىَّ: فَالنَّصِيحَةُ لَكُمْ، وَ تَوْفِيرُ فَيْئِكُمْ عَلَيْكُمْ، وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلَا تَجْهَلُوا وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْمَا تَعْلَمُوا. وَ أَمَّا حَقِّى عَلَيْكُمْ: فَالْوَفَآءُ بِالْبَيْعَةِ، وَ النَّصِيحَةُ فِى الْمَشْهَدِ وَ الْمَغِيبِ، وَ الإجَابَةُ حِينَ أَدْعُوكُمْ وَ الطَّاعَةُ حِينَ ءَامُرُكُم‌

.[٢]

«اى مردم! من بر شما حقّى دارم، شما هم بر من حقّى داريد! حقّ شما بر من اينست كه: شما را نصيحت كنم (نصيحت از مادّه نُصْح است؛ يعنى خيرخواهى در همه امور، و إرشاد و دلالت و راهنمائى و مساعدت و معاونت و آنچه در تحت عنوان نصيحت است. وقتى كسى براى كسى واقعاً خير خواه بود،

[١] -« نهج البلاغة» قسمتى از خطبه ٢١٤؛ و از طبع مصر، با تعليقه شيخ محمّد عبده، ج ١، ص ٤٣٤

[٢] -« نهج البلاغة» ذيل خطبه ٣٤؛ و از طبع مصر، با تعليقه شيخ محمّد عبده، ج ١، ص ٨٤