عبارات، طبق شماره ضلعها اين است: (١) الْعالَمُ بُسْتانٌ سِياجُهُ الدَّوْلَةُ. (٢) الدَّوْلَةُ سُلْطانٌ يَحْجُبُهُ السُّنَّةُ. (٣) السُّنَّةُ سِياسَةٌ يَسوسُها الْمَلِكُ. (٤) الْمَلِكُ راعٍ يَعْضُدُهُ الْجَيْشُ. (٥) الْجَيْشُ أعْوانٌ يَكْفُلُهُمُ الْمالُ. (٦) الْمالُ رِزْقٌ تَجْمَعُهُ الرَّعيَّةُ. (٧) الرَّعيَّةُ عَبيدٌ يَمْلِكُهُمُ الْعَدْلُ. (٨) الْعَدْلُ الْفَةٌ بِها صَلاحُ الْعالَمِ.

عبارت تقريباً به مفاد همان عبارتى است كه مرحوم والد ما گفتند؛ و لابدّ ايشان از سند ديگرى نقل كردند كه شايد إن شآء الله بر آن عبارات هم اطّلاع حاصل شود.[١]

مطلب اينست كه حقيقةً عالم حكم بستانى را دارد كه حفظ مجموع بستان و باغ و گياهان و همچنين أفرادى كه در اين بستان زندگى مى‌كنند، تمام بواسطه عدل است؛ اگر عدل نباشد هيچ فردى نمى‌تواند از استعدادهاى نهفته خود براى تمتّع از مواهب إلهيّه بهره‌مند گردد.

غزّالى از رسول خدا صلّى الله عليه و آله روايت كرده است كه فرمود:

يَوْمٌ مِنْ وَالٍ عَادِلٍ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِينَ سَنَةً؛ ثُمَّ قَالَ: أَلَا كُلُّكُمْ رَاعٍ وَ كُلُّكُمْ مَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ‌

.[٢]

أمير المؤمنين عليه السّلام در همين خطبه‌اى كه درباره حقّ والى بر رعيّت، و رعيّت بر والى است، إجمالًا مى‌فرمايد: بايد بين والى و رعيّت عدل برقرار گردد؛ چه، أوّلين حقّى كه والى بر رعيّت و رعيّت بر والى دارد عدل است، و بقيّه حقوق همه متفرّع بر اين است؛ و لذا عدالت را در زمره حقوق والى بر بقيّه مسائل را جزو حقوق ذكر كرده‌اند.

عدالت أمرى است مفروغٌ عنه كه در حقيقت آنرا در زمره حقوق نبايد

[١] - اين عبارات از كلمات أمير المؤمنين عليه السّلام است كه أخيراً در« مطالب السّؤول» طبع سنگى، ص ٦١ بدست آمد؛ وليكن روايت فاقد سه جمله أخير( فَبِالْعَدْلِ قِوامُ الْعالَمِ) است، و بجاى كلمه« نِظامٌ»،« راعٍ» و بجاى« تَجْمَعُهُ»،« يَجْمَعُهُ» آمده است.

[٢] -« إحيآء العلوم» ج ٢، ص ٢٩