اين أفرادى كه به نفس خود ظلم كردند و ملَئكه قبض روح، آنها را بيرون مى‌كنند، جايگاهشان جهنّم است و بد بازگشتى است جهنّم. مگر آن أفرادى از زنان يا مردان يا فرزندانى كه مورد استضعاف قرار گرفتند و نميتوانند مهاجرت كنند. خودشان قدرت ندارند، قوّه فكرى و قوّه مالى ندارند، قوّه بدنى ندارند. نه ميتوانند براى خروج از زىّ كفر و لواء كفر حيله‌اى كنند، و نه ميتوانند براى فرار و هجرت راهى پيدا كنند. اينها مستضعفين هستند نه آن گردنكشان و أفراد با علم و درايت كه مى‌گويند: كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ‌. آنها كه قدرت بر مهاجرت دارند مستضعف نيستند؛ مستضعف آن كسانى هستند كه قدرت بر مهاجرت ندارند: لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا. اميد است كه خداوند علىّ أعلى از آنها بگذرد، و خداوند عفوّ و غفور است.

و كسى كه در راه خدا هجرت كند، يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَ سَعَةً، در روى اين زمين مُراغَم كثيرى مى‌يابد. چه تعبير عالى فرموده است! «مُراغَم» يعنى جاهاى بسيارى را كه در آنجا مى‌تواند دماغ كفر را به خاك بمالد و دشمنان و أبطال را روى زمين بيندازد و شمشير دست بگيرد و شجعان روزگار كه با دين و ناموس او نظر سوء داشته‌اند بخاك و خون بكشد.

نبايد در مكّه ماند و گفت: ما نمى‌توانيم از دين خود دفاع كنيم؛ آزادى نداريم، زيرا كه در تحت ولايت رؤساى قريش هستيم و اينها چنين و چنان ميكنند. خدا ميگويد: حركت كن، بيرون بيا و از آن حيطه خارج شو. بيا در اين زمين واسع پروردگار و مراغم كثير آنجا با آزادى كامل دين خود را إبراز و إظهار كن. نماز خود را بلند بخوان، أمر به معروف و نهى از منكر كن.

رَغم، يعنى به خاك ماليدن؛ مُراغَم، يعنى آن مكانهائى كه إنسان مى‌تواند به تمام معنى از حقّ خود دفاع كند و به مطلوب و منظور خاصّ خود برسد. پس تا إنسان هجرت نكند فائده ندارد؛ مگر كسانى كه نميتوانند هجرت‌