گزيده شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٥٧ - نخستين آيه يا سوره نازل شده

بيشتر مفسران معتقدند كه سوره فاتحه نخستين سوره نازل شده است.[١] طَبْرِسى‌[٢] و واحدى نيشابورى‌[٣] با استناد به رواياتى اين قول را پذيرفته‌اند. افزون بر اين، بر پايه برخى روايات، جبرئيل در نخستين روز بعثت، نماز و وضو را طبق آيين اسلام به پيامبر تعليم داد[٤] و آن حضرت از آغاز با گروه كوچك ياران خود (على، جعفر، زيد و خديجه) به همان روش نماز مى‌گزارد[٥] كه لازمه آن، مقرون بودن بعثت با نزول سوره حمد است. به نقل از سيوطى هرگز زمانى نبوده است كه نماز در اسلام بدون فاتحة الكتاب باشد.[٦] روايت‌

«لا صَلاةَ إلّابِفاتِحَةِ الكِتابِ؛

[٧] نمازى جز به فاتحة الكتاب بر پا نمى‌شود» مؤيّد همين گزارش است.

در نگاهى كلى به اين سه ديدگاه، شايد بتوان چنين نتيجه گرفت كه نزول سه يا پنج آيه از آغاز سوره علق با آغاز بعثت مقارن بوده است، سپس چند آيه از ابتداى سوره مدثّر نازل شده است؛[٨] ولى نخستين سوره كاملِ فرود آمده بر پيامبر صلى الله عليه و آله، سوره حمد است‌[٩] كه «فاتحة الكتاب» خوانده مى‌شود.[١٠] همچنين مى‌توان گفت كه در هر صورت نخستين آيه‌اى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده، «بسم اللَّه الرحمن الرحيم» است؛[١١] زيرا همه سوره‌هاى قرآن به جز برائت با اين آيه آغاز مى‌شوند و شيعه معتقد است كه «بسم اللَّه‌

[١]. الكشاف: ج ٤ ص ٧٧٥.

[٢]. مجمع البيان: ج ١٠ ص ٦١٣.

[٣]. أسباب النزول: ص ٢١- ٢٢.

[٤]. إعلام الورى: ج ١ ص ١٠٢؛ المناقب، ابن شهر آشوب: ج ١ ص ٤١؛ وسائل الشيعة: ج ١ ص ٣٩٩- ٤٠٠.

[٥]. مسند ابن حنبل: ج ١ ص ٢٠٩؛ الطبقات الكبرى: ج ٨ ص ١٧- ١٨؛ قصص الأنبياء، راوندى: ص ٣١٥- ٣١٦.

[٦]. الإتقان فى علوم القرآن: ج ١ ص ١٦٠.

[٧]. جامع أحاديث الشيعة: ج ٥ ص ١٠٧.

[٨]. شرح مسلم، نووى: ج ٢ ص ٢٠٨. نيز ر. ك: روح المعانى: ج ١٣ ص ١١١ و ج ١٥ ص ٣٩٩.

[٩]. البرهان فى علوم القرآن: ج ١ ص ٢٠٧- ٢٠٨.

[١٠]. التفسير الحديث: ج ١ ص ١٧.

[١١]. تفسير نور الثقلين: ج ٥ ص ٦٠٩؛ أسباب النزول: ص ١٤؛ زاد المسير: ج ١ ص ١٣.