٤٢٣. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: قرآن بر چهار وجه، نازل شده است: حلال و حرام- كه عذر هيچ كس به خاطر بى‌اطّلاعى از آنها پذيرفته نيست- و تفسيرى كه عرب‌ها از آن دارند و تفسيرى كه علما انجام مى‌دهند و متشابهى كه جز خدا كسى نمى‌داند و هر كس جز خدا مدّعى علم به آن شود، دروغگوست.[١]

٤٢٤. امام على عليه السلام‌- در توصيه به عبد اللَّه بن عبّاس، آن گاه كه او را براى متقاعد كردن خوارج فرستاد-: با آنها با قرآن، بحث مكن؛ زيرا قرآن وجوه گوناگون دارد. تو مى‌گويى و آنها مى‌گويند؛ بلكه [با استناد] به سنّت با آنها احتجاج كن؛ چرا كه در برابر سنّت، راه گريزى [و توجيهى‌] نمى‌يابند.[٢]

١/ ٣ قرآن، ظاهر و باطنى دارد

٤٢٥. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هيچ آيه‌اى از قرآن نيست، مگر اين كه ظاهرى دارد و باطنى، و هيچ حرفى‌[٣] از آن نيست، مگر اين كه تأويلى دارد «و تأويل آن را جز خدا و ريشه‌داران در دانش، كسى نمى‌داند»[٤].[٥]

٤٢٦. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هيچ آيه‌اى از قرآن نازل نشده، مگر اين كه ظاهرى و باطنى دارد، و براى‌

[١].

انزِلَ القُرآنُ عَلى‌ أربَعَةِ وُجوهٍ: فَوَجهٌ حَلالٌ وحَرامٌ ولا يَسَعُ أحَدَاً جَهالَتُهُ، ووَجهٌ تَعرِفُهُ العَرَبُ، ووَجهٌ تَأويلٌ يَعلَمُهُ العُلَماءُ، ووَجهٌ تَأويلٌ لا يَعلَمُهُ إلَّااللَّهُ عز و جل؛ مَنِ انتَحَلَ مِنهُ عِلماً فَقَد كَذَبَ‌ ( مسند الشاميّين: ج ٢ ص ٣٠٢ ح ١٣٨٥، تفسير الطبرى: ج ١ جزء ١ ص ٣٤).

[٢].

لا تُخاصِمهُم بِالقُرآنِ؛ فَإِنَّ القُرآنَ حَمّالٌ ذو وُجوهٍ، تَقولُ ويَقولونَ، ولكِن حاجِجهُم بِالسُّنَّةِ، فَإِنَّهُم لَن يَجِدوا عَنها مَحيصاً ( نهج البلاغة: نامه ٧٧، ربيع الأبرار: ج ١ ص ٦٩١).

[٣]. حرف، در اين جا به معنى« وجه» است و مقصود از آن، وجهى از كلام است كه آيه يا آياتى مشتمل بر آن‌است، از قبيل: امر، نهى، موعظه، ترغيب، تهديد و مانند اينها. بنا بر اين، هيچ وجهِ سخنى در قرآن نيست، مگر آن كه تأويلى دارد.

[٤]. آل عمران: آيه ٧.

[٥].

لَيسَ مِنَ القُرآنِ آيَةٌ إلّاولَها ظَهرٌ وبَطنٌ، وما مِنهُ حَرفٌ إلّا و إنَّ لَهُ تَأويلًا« وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» ( كتاب سليم بن قيس: ج ٢ ص ٧٧١، بحار الأنوار: ج ٣٣ ص ١٥٥ ح ٤٢١).