گزيده شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٩ - ٣ كتاب

٣. كتاب‌

كتاب، مصدر با معناى اسم مفعول، از ريشه «ك ت ب» است. لغت‌شناسان قديم، اين مادّه را به ضميمه كردن و جمعِ (به هم آوردن/ گردآوردن) دو يا چند چيز، نوشتن، واجب كردن، دوختن‌[١] و نظاير اينها معنا كرده‌اند؛ اما برخى لغت‌شناسان معاصر، معناى اصلى اين كلمه را تقرير و تثبيت خارجى چيزى مى‌دانند كه قصد شده، ولى صورت خارجى پيدا نكرده است. تقرير و تثبيت، گاه با جمع كردنْ صورت مى‌پذيرد و گاه با نوشتن، واجب كردن و نظاير اينها. بدين ترتيب، معانى ياد شده، همگى از مصاديق يك معنايند[٢] و كتاب را از آن رو بدين نام ناميده‌اند كه معانى، كلمات و مقاصد غير مكتوب را در خود ثبت و ضبط و جمع مى‌كند.

برخى قرآن‌پژوهان در وجه تسميه قرآن به «كتاب» گفته‌اند: قرآن كريم به گونه‌اى خاص و رسا، جامع انواع آيات، احكام، قصص، اخبار و علوم است و اين با معناى لغوى «كتاب» (جمع) متناسب است و اين كلمه با كلمه «قرآن» كه در آن نيز معناى «جمع» موجود است، تلاقى معنايى دارد؛ اما كلمه قرآن به جامعيت وحى محمدى صلى الله عليه و آله نسبت به كتب انبياى پيشين يا علوم اشاره دارد و كلمه «كتاب» به جامعيت كتاب الهى نسبت به آيات، احكام، قصص، اخبار و علوم.[٣]

«كتاب» به صورت‌هاى مختلف مانند معرّف به الف و لام تعريف،[٤] نكره،[٥] موصوف،[٦] مضافٌ اليه،[٧] و جمع‌[٨] بيش از ٢٥٠ بار در قرآن و بيش از اين در روايات‌

[١]. العين: ج ٥ ص ٣٤١؛ مفردات الفاظ القرآن: ج ١ ص ٤٢٣؛ لسان العرب: ج ١ ص ٦٩٨؛ مجمع البحرين: ج ٢ ص ١٥٢ ماده« كتب».

[٢]. ر. ك: التحقيق فى كلمات القرآن الكريم: ج ١٠ ص ٢١ ماده« كتب».

[٣].« اسامى و عناوين قرآن كريم»، سيد محمد باقر حجتى، ميراث جاودان: سال ٣، شماره ٣ و ٤، ص ٢٤.

[٤]. ر. ك: بقره: آيه ٢.

[٥]. ر. ك: نساء: آيه ١٥٣.

[٦]. ر. ك: نمل: آيه ١؛ فصّلت: آيه ٤١.

[٧]. ر. ك: آل عمران: آيه ٦٤.

[٨]. ر. ك: سبأ: آيه ٤٤؛ بيّنه: آيه ٣.