گزيده شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٩٧ - كتابت وحى در مدينه

پس از كتابت آيات نازل شده، پيامبر خدا تفسير، تأويل، ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه آن را نيز به او تعليم مى‌داد.[١]

ابن ابى الحديد به صراحت، كاتبان وحى را على عليه السلام، زيد بن ارقم و حنظله بن ربيع دانسته و گفته است: معاويه (پس از مسلمان شدن در سال هشتم هجرت)، نامه‌هاى پيامبر را به سران و نوشته‌هاى مورد نياز مردم و همچنين فهرست اموال و صدقات را مى‌نوشته است.[٢]

بر اساس نوشته يكى از قرآن‌پژوهان، از نويسندگان پيامبر، دو نفر بيش از ديگران از ملازمت محضر پيامبر صلى الله عليه و آله برخوردار، و وظيفه نوشتن قرآن را بر عهده داشتند كه آن دو على بن ابى طالب عليه السلام و زيد بن ثابت بودند.[٣] جرجى زيدان نيز گويد: در عهد رسول خدا از همه بيشتر على بن ابى طالب، عبد اللّه بن مسعود، ابوالدرداء، معاذ بن جبل، زيد بن ثابت و ابىّ بن كعب به تدوين قرآن عنايت داشتند.[٤]

به تصريح ابن عبد ربّه، على عليه السلام و عثمان كاتبان وحى بودند و در صورت حاضر نبودن ايشان، ابىّ بن كعب به كتابت مى‌پرداخت.[٥] از امام على عليه السلام روايات بسيارى در باره كتابت وحى و اشراف آن حضرت بر اين كتاب مقدس، نقل شده است‌[٦] و اين در حالى است كه برخى نام معاويه را به عنوان كاتب وحى نوشته و حتى به جاى على عليه السلام، نام معاويه را ذكر كرده‌اند؛ با اين حال، معاويه تنها چند ماه برخى نامه‌هاى رسول اللَّه را مى‌نوشته و حتى به سبب تعلل در نگارش، پيامبر با عبارت‌

«لا أَشبَعَ اللَّهُ بَطنَه»

او را نفرين كرد.[٧] امام على عليه السلام در دوران خلافتش در جواب نامه معاويه، كه‌

[١]. تفسير العيّاشى: ج ١ ص ٢٥٣؛ كمال الدين: ص ٢٨٤- ٢٨٥.

[٢]. شرح نهج البلاغة، ابن ابى الحديد: ج ١ ص ٣٣٨.

[٣]. تاريخ قرآن، حجتى: ص ٢٠٣- ٢٠٤.

[٤]. تاريخ آداب اللغة العربيّة: ج ١ ص ٢٢٥.

[٥]. العقد الفريد: ج ٤ ص ١٥٢.

[٦]. مكاتيب الرسول صلى الله عليه و آله: ج ١ ص ١٢٣- ١٢٤.

[٧]. أنساب الاشراف: ج ١ ص ٥٣٢؛ تاريخ الطبرى: ج ٨ ص ١٨١؛ إمتاع الأسماع: ج ١٠ ص ١٨٥.