گزيده شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٩٠ - تصحيف برخى نامها

بوده و نويسندگانِ كتاب‌هاى تاريخ قرآن، نتوانسته‌اند كاتبان وحى را از ديگر كاتبان بازشناسند. از اين‌رو، برخى قرآن‌پژوهان، مجموع دبيران پيامبر را، كه عده ايشان به ٥١ نفر مى‌رسيده،[١] در زمره كاتبان وحى بر شمرده‌اند. نيز در برخى گزارش‌ها علاوه بر اجمال، نام تمام باسوادان آن عصر در شهرهاى مكه و مدينه به عنوان كاتب ذكر شده است. مسلم است كه پيامبر نويسندگانى داشته، اما همه آنها كاتب وحى نبوده‌اند؛ بلكه عده‌اى كارهاى دبيرى و دفترى را به عهده داشته و هر يك متولى نوشتن گونه‌اى از نامه‌ها بوده‌اند.[٢]

انواع دبيران پيامبر صلى الله عليه و آله‌

برخى محققان، دبيران رسول اللَّه صلى الله عليه و آله را به سه دسته تقسيم كرده‌اند: ١. نويسندگان وحى، شامل على عليه السلام، ابىّ بن كعب، زيد بن ثابت، عبد اللَّه بن سعد بن ابى سرح، عثمان بن عفان، حنظلة بن ربيع ٢. نويسندگان عهدنامه‌ها و نامه‌ها كه تعداد ايشان به ٣٧ نفر مى‌رسيده است. ٣. نويسندگان زكات و خمس و مصارف آنها كه كسانى مانند زبير، عبد اللَّه بن رواحه، معيقب بن ابى فاطمه، حذيفة بن يمان و معاذ بن جبل از آنها بوده‌اند.[٣]

نخجوانى گويد: «رسول را ده كاتب بود، بعضى وحى مى‌نوشتند و بعضى حساب صدقات و بردگان كه از غزوات آورندى».[٤]

تصحيف برخى نام‌ها

از ديگر علل تعدد كاتبان، تصحيف اطلاعات مربوط به اشخاص است؛ مثلًا برخى ابوحماد عقبة بن عامر جهنى را از كاتبان رسول خدا دانسته‌اند و به نامه‌اى از آن‌

[١]. سيماى كارگزاران على بن ابى طالب: ج ٣ ص ٤٧.

[٢]. العقد الفريد: ج ٤ ص ١٥٢- ١٥٣؛ تاريخ اليعقوبى: ج ٢ ص ٨٠.

[٣]. مكاتيب الرسول صلى الله عليه و آله: ج ١ ص ١٢٣- ١٣٠؛ تاريخ قرآن، محمود راميار: ص ٢٦٦.

[٤]. تجارب السلف: ص ٧.