گزيده شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٤٧٧ - پيشينه اعراب

قرائات بود. با اين حال پس از اين نيز اجتهاد و اختلاف در اعراب برخى كلمات قرآن، به صورت محدود ميان استادان قرائت ديده مى‌شود و اين امر، اختلاف‌هايى را در تفسير برخى آيات قرآن سبب شده است.[١]

در نيمه دوم قرن دوم هجرى، در دانش اعراب قرآن كريم تحولى پديد آمد كه دانشمندان و استادان، نحو عربى را به سمت تحليل و تبيين نقش‌هاى كلمات در جمله‌ها و آيات قرآن كريم سوق دادند كه نقطه اوج آن در «معانى القرآن» ها و سپس «اعراب القرآن» ها تجلى يافت. برجسته‌ترين دانشمند اين دوره، سيبويه (م ١٨٠ ق)، در الكتاب- كه نخستين كتاب موجود نحو عربى است- ضمن تدوين قواعد نحو، به تبيين و تحليل نقش كلمات بويژه نقش‌هاى نحوى آنها در قرآن پرداخت‌[٢] و بدين سان «مكتب نحو بصره» پديد آمد. از ويژگى‌هاى بارز مكتب نحو بصره، قانونمند كردن قواعد نحو و روى آوردن به قياس در نحو عربى است. اثر اين رويكرد در دانش نحو، راه يافتن تأويل و توجيه بيشتر در تحليل نحوى آيات، منضبط شدن قواعد نحو، محدودتر شدن دامنه قواعد و در نتيجه سهل‌تر شدن فراگيرى آن قواعد بود. در مقابل اين مكتب، «مكتب نحو كوفه» به پيشوايى كسايى (م ١٨٩ ق) پديد آمد كه ويژگى آن توجه بيشتر به نقل، سماع و فاصله گرفتن از قياس بود.[٣] قرآن كريم در اين دوره، محور مباحث نحو عربى بود و كتاب‌هايى با عنوان «معانى القرآن» و «اعراب القرآن»، آراى نحوى مفسّران را نشان مى‌دادند.

در اواسط سده سوم هجرى، مكتب نحو بغداد ظهور كرد كه راه ميانه و تلفيقى است از دو مكتب نحو بصره و كوفه. دانشمندانى مانند ابن خالويِه (م ٣٧٠ ق)، ابن دُرُستويِه (م ٣٤٧ ق)، ابوعلى فارسى (م ٣٧٧ ق)، ابن جِنّى (م ٣٩٢ ق)، زَجّاج‌

[١]. القرآن الكريم و أثره فى الدراسات النحوية: ص ٨٨؛ تاريخ نحو: ص ٣٤- ٥١.

[٢]. القرآن الكريم و أثره فى الدراسات النحوية: ص ٨٨؛ تاريخ نحو: ص ٣٤- ٥١.

[٣]. القرآن الكريم و أثره فى الدراسات النحوية:: ص ٩٤، ١٢٢، ١٣٣- ١٣٦.