آداب الصلاة - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٨ - فصل هفتم در بيان تفهيم است

كنيد و مدح شده است از اشخاصى كه اجتهاد و كوشش در عبادت و رياضت مى‌كنند و در عبادات و رياضات ائمه هدى سلام اللّه عليهم وارد است، با اين احاديث شريفه كه اقتصاد در عبادت را مدح فرموده‌اند، مبنى بر اختلاف اهل سلوك و درجات و احوال نفوس است، و ميزان كلّى نشاط و قوّت نفس و نفار و ضعف آن است.

فصل هفتم در بيان تفهيم است‌

يكى از آداب قلبيّه عبادات، خصوصا عبادات ذكريّه، «تفهيم» است.

و آن چنان است كه انسان قلب خود را در ابتدا امر چون طفلى پندارد كه زبان باز نكرده و آن را مى‌خواهد تعليم دهد، پس، هر يك از اذكار و اوراد و حقايق و اسرار عبادات را با كمال دقّت و سعى به آن تعليم دهد و در هر مرتبه‌اى از كمال هست، آن حقيقتى را كه ادراك نموده به قلب بفهماند. پس، اگر اهل فهم معانى قرآن و اذكار نيست و از اسرار عبادات بى‌بهره است، همان معناى اجمالى را كه قرآن كلام خدا است و اذكار ياد آورى حق است و عبادات اطاعت و فرمانبردارى پروردگار است تعليم قلب كند و به قلب همين معانى اجماليّه را بفهماند. و اگر اهل فهم معانى صوريه قرآن و اذكار است، همان معانى صوريّه را، از قبيل وعد و وعيد و امر و نهى، و از علم مبدأ و معاد به آن مقدار كه ادراك نموده به قلب تعليم دهد. و اگر كشف حقيقتى از حقايق معارف يا سرّى از اسرار عبادات براى او شده، همان را با كمال سعى و كوشش به قلب تعليم كند و آن را تفهيم نمايد. و نتيجه اين تفهيم آن است كه پس از مدّتى مواظبت زبان قلب گشوده شود و قلب ذاكر و متذكّر گردد. در اول امر، قلب متعلّم بود و زبان معلّم و به ذكر زبان قلب ذاكر مى‌شد و قلب تابع زبان بود، و پس از گشوده شدن زبان قلب عكس گردد: قلب ذاكر گردد و زبان‌