آداب الصلاة - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٩٦ - خاتمة

دارد. و مقام توحيد در اين مرتبه، احديّت جمع تجلّيات فعليّه است كه مقام «فيض مقدّس» و مقام «ولايت مطلقه» است. و نتيجه آن بهشت افعالى است كه تجلّيات افعاليّه حق است در قلب سالك. و شايد تجلّى به موسى بن عمران در اول امر كه گفت: آنَسْتُ ناراً،[٤٥٩] به تجلّى افعالى بوده، و آن تجلّى كه اشاره به آن است قول خداى تعالى: فَلَمّا تَجَلّى‌ رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكّاً وَ خَرَّ مُوسى‌ صَعِقاً،[٤٦٠] تجلّى اسمائى يا ذاتى بوده.

پس، صراط «منعم عليهم» در مقام اوّل، «صراط» سلوك إلى ذات اللّه، و «نعمت» در آن مقام، تجلّى ذاتى است. و در مقام ثانى، «صراط» سلوك به اسماء اللّه و «نعمت» در آن مقام، تجلّيات اسمائيه است. و در مقام سوم، سلوك به فعل اللّه است، و «نعمت» آن، تجلّى افعالى است. و اصحاب اين مقامات را به بهشتها و لذّتهاى عامّه نظرى نيست، چه روحانى باشد يا جسمانى، چنانچه در روايات براى بعض مؤمنين نيز اين مقام را اثبات فرموده است.[٤٦١]

خاتمة

بدان كه سوره مباركه «حمد» چنانچه مشتمل است به جميع مراتب وجود، مشتمل است به جميع مراتب سلوك، و مشتمل است- به طريق اشاره- به جميع مقاصد قرآن. و غور در اين مطالب گرچه محتاج است به بسطى تامّ و منطقى غير از اين منطق، ولى اشاره به هر يك از آنها خالى از فائده بل فوائدى براى اصحاب معرفت و يقين نيست.

پس، در مقام اول گوييم كه ممكن است بسم اللّه الرّحمن الرّحيم اشاره به تمام دائره وجود و دو قوس نزول و صعود باشد. پس، «اسم اللّه» مقام احديت‌

[٤٥٩] -( طه- ١٠، نمل- ٧، قصص- ٢٩)

[٤٦٠] - پاورقى ٤٠١.

[٤٦١] - بحار الانوار، ج ٧٧، ص ٢٣.