قبض و بسط، و «رحمن» مقام بسط و ظهور است، كه قوس نزول است، و «رحيم» مقام قبض و بطون است، كه قوس صعود است. و الحمد للّه اشاره توان بود به عالم جبروت و ملكوت اعلى كه حقايق آنها محامد مطلقه‌اند. و ربّ العالمين به مناسبت «تربيت» و «عالمين»، كه مقام سوائيّت است، اشاره توان بود به عوالم طبيعت كه به جوهر ذات متحرّك و متصرّم و در تحت تربيت است. و مالِكِ يَوْمِ الدّين‌ اشاره به مقام وحدت و قهّاريّت و رجوع دائره وجود است. و تا اينجا تمام دائره وجود نزولا و صعودا ختم شود.

و در مقام دوم گوييم كه «استعاذه»- كه مستحبّ است- اشاره شايد باشد به ترك غير حق و فرار از سلطنت شيطانيّه. و چون اين، مقدّمه مقامات است نه جزء مقامات- زيرا كه تخليه مقدمه تحليه است و بالذّات از مقامات كماليّه نيست- از اين جهت، استعاذه جزء سوره نيست، بلكه مقدمه دخول در آن است. و «تسميه» اشاره شايد باشد به مقام توحيد فعلى و ذاتى، و جمع بين هر دو. و الحمد للّه‌ تا ربّ العالمين‌ شايد اشاره باشد به توحيد فعلى. و مالك يوم الدّين‌ اشاره به فناء تامّ و توحيد ذاتى. و از ايّاكَ نَعْبُد شروع شود به حالت صحو و رجوع. و به عبارت ديگر، «استعاذه» سفر از خلق است به حق و خروج از بيت نفس است. و «تسميه» اشاره به تحقّق به حقّانيت است پس از خلع از خلقيّت و عالم كثرت. و الحمد تا ربّ العالمين اشاره است به سفر از حقّ بالحق في الحقّ. و در مالِكِ يَوْمِ الدّين‌ تمام شود اين سفر. و در اياك نعبد سفر از حق به خلق به حصول صحو و رجوع شروع شود. و در اهْدِنا الصِّراطَ الْمُسْتَقيم‌ اين سفر به اتمام رسد.

و در مقام سوّم گوييم كه اين سوره شريفه مشتمل است بر عمده مقاصد الهيّه در قرآن شريف، زيرا كه اصل مقاصد قرآن تكميل معرفة اللّه و تحصيل توحيدات ثلاثه، و رابطه ما بين حق و خلق، و كيفيّت سلوك إلى اللّه، و كيفيّت رجوع رقايق به حقيقة الحقائق، و معرّفى تجلّيات الهيّه جمعا و تفصيلا و فردا و تركيبا، و ارشاد خلق سلوكا و تحققا، و تعليم عباد علما و عملا و عرفانا و شهودا، و جميع اين حقايق در اين سوره شريفه با كمال و جازت و اختصارى‌