آداب الصلاة - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢١٥ - ركن اول «تذكر» است

و چون نماز، به حسب اين حديث شريف، تقسيم شده است بين حق و عبد، بايد عبد تا آنجا كه حق مولى است قيام به حق او كند، و به ادب عبوديت، كه در اين حديث شريف فرموده است، قيام كند تا حق تعالى شأنه به لطائف ربوبيّت با او عمل فرمايد، چنانچه فرمايد: و اوْفُوا بِعَهْدى اوفِ بِعَهْدِكُم‌.[٣٢١]

و خداى تعالى آداب عبوديّت را در قرائت به چهار ركن قائم فرموده:

ركن اول «تذكر» است‌

كه بايد در بسم اللّه الرحمن الرحيم حاصل شود، و عبد سالك تمام دار تحقّق را به نظر اسمى كه فناى در مسمّى است نظر كند. و قلب را عادت دهد كه در همه ذرّات ممكنات حق‌جو و حق خواه شود، و فطرت تعلّم اسمائى را، كه در خميره ذات او ثبت است به مقتضاى جامعيّت نشئه و ظهور از حضرت اسم اللّه الاعظم- كه اشاره به آن است در قول خداى تعالى:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الاسْماءَ كُلَّها[٣٢٢]- به مرتبه فعليّت و ظهور آورد. و اين مقام، از خلوت با حق و شدّت تذكّر و تفكّر در شئون الهيّه حاصل شود، تا جايى رسد كه قلب عبد حقّانى شود و در تمام زواياى او اسمى جز از حق نباشد.

و اين يك مرتبه از فناى در الهيّت است كه قلوب منكوسه قاسيه جاحدين آن را به اين بيان كه ما كرديم نتواند انكار كرد، مگر آن كه جحود آن، جحود ابليسى باشد، كه آن طور قلوب- و العياذ باللّه- از اسم و ذكر حق تنفّر طبعى دارند، و اگر حرفى از معارف الهيّه يا ذكرى از اسماء اللّه پيش آيد، منقبض شوند، و جز از شهوات بطن و فرج به چيزى ديگر چشم دل باز نكنند. و در اين طائفه كسانى هستند كه براى انبياء و اولياء عليهم السلام نيز جز مقامات جسمانى و بهشت جسمانى، كه قضاى وتر حيوانى در آن شود، قائل نيستند، و بزرگى مقامات اخرويّه را چون بزرگى دنيائى به سعه باغات و انهار جاريه و زيادى حور و غلمان و قصور دانند. و اگر از عشق و محبّت و جذبه الهيّه كلامى‌

[٣٢١] -« وفا كنيد به عهد من تا به عهد شما وفا كنم.»( بقره- ٤٠)

[٣٢٢] - پاورقى ٣٣٢.