خزائن غيب تفضّلى شود و به همان لقلقه مورد احسان و انعام گردند. و اين طايفه گاهى شود كه زبان آنها كه مشتغل به ذكر حق است، قلب آنها از آن بكلّى عارى و برى و به كثرات دنيويّه و مشاغل ملكيّه پيوند است، و در حقيقت اين دسته به صورت داخل نماز و به باطن و حقيقت مشغول به دنيا و مآرب و شهوات دنيويّه هستند. و گاهى شود كه قلب آنها نيز اشتغال به تفكّر در تصحيح صورت نماز دارد، در اين صورت، اين‌ها به حسب قلب و زبان وارد صورت نماز هستند، و اين صورت از آنها مقبول و مرضىّ است.

طايفه دوم كسانى هستند كه به اين حدّ قانع نشده و نماز را وسيله تذكّر حق دانند و قرائت را تحميد و ثناى حق شمارند. و از براى اين طايفه مراتب بسيارى است كه ذكر آن به طول انجامد. و شايد اشاره به اين طايفه است حديث شريف قدسى: قسّمت الصلاة بينى و بين عبدى: فنصفها لي، و نصفها لعبدى. فاذا قال: بسم اللّه الرّحمن الرّحيم‌ يقول اللّه: ذكرنى عبدى. و اذا قال:

الحمد للّه‌ يقول اللّه: حمدنى عبدى و اثنى علىّ. و هو معنى «سمع اللّه لمن حمده.» و اذا قال: الرّحمن الرّحيم‌ يقول اللّه: عظّمنى عبدى. و اذا قال:

مالك يوم الدّين‌ يقول اللّه: مجّدنى عبدى [و في رواية: فوّض إلىّ عبدى‌] و اذا قال: ايّاكَ نَعْبُدُ وَ ايّاكَ نَسْتَعينُ‌ يقول اللّه: هذا بينى و بين عبدى. و اذا قال: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ‌ يقول اللّه: هذا لعبدى و لعبدى ما سئل. [١]

______________________________
[١]- «من نماز را بين خود و بنده‌ام تقسيم كرده‌ام، نيمى از آن من است و نيمش از آن بنده‌ام. پس چون بنده گفت: بسم اللّه الرّحمن الرّحيم‌، خدا گويد: بنده‌ام مرا ياد كرد. و چون بنده گفت: الحمدُ للّه‌ خدا فرمايد: بنده‌ام مرا سپاس گزارد و ستايش گفت. و اين است معنى سمع اللّه لمن حمده.- و چون گفت: الرّحمن الرّحيم، خداوند گويد: بنده‌ام مرا تعظيم كرد. و چون گفت: مالك يومِ الدّين، خدا گويد: بنده‌ام مرا تمجيد كرد. (و در روايتى ديگر: كار خود را به من واگذار كرد.) و چون گفت: ايّاك نعبد و ايّاك نستعين‌، خدا مى‌فرمايد: اين بين من و بنده من است. و چون گفت: اهدنا الصّراط المستقيم‌ خداوند مى‌فرمايد: اين از آن بنده من است و بنده‌ام آنچه بخواهد از آن اوست.» المحجّة البيضاء، ج ١، ص ٣٨٨. بحار الانوار، ج ٩٢، ص ٢٢٦. و صحيح مسلم، ج ٢، ص ٩٢. با تفاوت در عبارات.