یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٧٧ - یادداشت اعجاز قرآن

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٣٧٧

موجودی [است] که شایسته و سزاوار است انسان در راه او فداکاری کند، مال و جان صرف کند: و جاهدوا فی سبیل اللَّه باموالهم و انفسهم ... و رضوان من اللَّه اکبر ... قل ان کان اباؤکم و ابناؤکم و اخوانکم و ازواجکم ... احب الیکم من اللَّه و رسوله ... فتربّصوا ....

اما رابطه حق با مخلوقات بهطور کلی؛ اولًا هدف از خلقت چیست؟ رحمت است: و لذلک خلقهم. ثانیاً مقدار قیومیتش چیست؟

اینکه همه چیز به اراده اوست (خیر و شر، هدایت و ضلالت) و اینکه شریک در ملک او نیست. مسئله عدالت که امری احساساتی و بشری و نسبی است، سبب نشده در قرآن که بر توحید خدشهای وارد آید. درعین اینکه نقص را و عدم را به مخلوق برمیگرداند، هیچ چیز را از ملک خدا خارج نمیداند. در عین اینکه میگوید: ما اصابک من حسنة فمن اللَّه و ما اصابک من سیئة فمن نفسک، بلافاصله [١] میگوید: قل کل من عند اللَّه.

قرآن و جهان.:

قرآن در عین اینکه همه چیز را به دست خدا و به اراده خدا میداند، رابطه علل و اسباب را- چه مادی و چه غیر مادی- پذیرفته و تصدیق کرده است.

اصل علیت تامّه:

درباره علل مادی مثلًا میگوید: فیحیی به الارض بعد موتها. درباره ابر میگوید: اذا اقلت سحاباً ثقالًا سقناه لبلد میت. درختها و گیاهها و دریاها را به عنوان نعمتها یعنی اسبابی که خداوند در اختیار بشر قرار داده ذکر میکند. اما درباره علل معنوی کافی است که ملائکه را رسل میداند و همانطور که علامه طباطبایی در اول سوره فاطر فرمودهاند مقصود تنها رسل وحی نیست، رسل برای هر کاری است. قرآن از «فالمقسّمات امراً» و «المدبّرات امراً» نام میبرد ..

خلاصه قرآن در مسئله جبر و تفویض یک منطق فوق بشری دارد ..

اما مسئله شناساندن خدا: اولًا شناساندن خدا در قرآن یک امر منطقی و معقول است نه یک امر ایمانی صرف که به دل وابسته باشد و