یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٩ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ١٧٩

خالصاً برای خدا باشد و اگر نه شرک و خروج از توحید و منافی با لا اله الّا اللَّه است به معنی این نیست که انسان مطاعی غیر از خدا نداشته باشد.

البته درجه اعلای توحید این است که انسان مطاعی غیر از خدا نداشته باشد، اما بحث ما در مرز میان شرک و توحید در معنی عبادت توحیدی است که نقطه مقابل آن شرک و خروج از توحید است.

حقیقت عبادت:

ممکن است کسی بگوید عبادت خدا عبارت است از اطاعت مملوکانه خدا یا اعتقاد به الوهیت حق. ولی در مفهوم عبادت، اطاعت امر نیفتاده است. اطاعت ثوابآور هست و میتوان گفت مستلزم عبادت بودن نیست. اگر انسان صرفاً امر خدا را اطاعت کند آنچنان که هر مملوکی مالک خود را اطاعت میکند و بس، عبادت نیست. اینکه در «اصول» میگویند «تعبدی» آن است که قصد امتثال امر در آن معتبر باشد و هر توصلی هم که به قصد امتثال صورت گیرد عبادت است، درست نیست. عبادت یک رکن و روح دیگری دارد و آن تعظیم و تکریم مقرون به تقدیس است، خواه امری در کار باشد و یا نباشد، خواه آنکه قصد امتثال امر شده باشد یا نشده باشد. انسان به حکم فطرت در مقابل هر چیزی که خود را ببیند یک عکس العمل نشان میدهد؛ در مقابل جمال تحسین میکند، در مقابل عمل اخلاقی میل به انجام دادن در او پیدا میشود، در مقابل علم احساس طلب میکند و در مقابل کمال مطلق تقدیس و تسبیح میکند. در دفتر ٨٦ نمره ٤٣ و هم در بعضی دروس مدرسه مروی گفتیم که قصد قربت و امتثال امر ملاک تعبدیت و عبادت بودن عمل نیست، هرچند ملاک ثواب و حتی تقرب هست. ممکن است عملی عبادت باشد و مقرّب نباشد. ممکن است عبادتی که دارای ماهیت عبادت است ریا باشد، نه اینکه عمل ریایی عبادت صوری است ..

به هر حال عنوان فرمانبری به عقیده ما ملاک عبادت به آن معنی که در مقابل شرک و بت پرستی واقعی صورت میگیرد نیست، هرچند به معنی خفی شرک است.