یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٦ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ١٧٦

خبری از آنها نیست، معرفت اسماء و صفات است.

توحید افعالی:

اما توحید در خالقیت. در اینجا کار بعکس توحید صفات است؛ اشاعره طرفدار توحید و معتزله مخالف توحیدند ولی عقیده شیعه در اینجا نیز با هر دو فرقه مخالف است. همان طوری که در توحید صفات شیعه طرفدار توحید است اما نه به آن معنی که معتزله قائلند، در توحید افعالی نیز شیعه طرفدار توحید است ولی نه به آن معنی که اشاعره قائلند ..

از نظر اشاعره معنی هل من خالق غیر اللَّه و امثال اینها این است که هیچ چیزی در جهان از خود اثر و فعلی ندارد. آتش که روی پنبه گذاشته میشود با آب در ذات خود فرقی ندارد ولی خدا رسم و عادتش بر این است که وقتی که آتش مثلًا روی پنبه گذاشته میشود خودش مستقیماً بلادخالت آتش ایجاد احتراق کند. جهان و اسباب و مسببات از نظر این دسته جز یک پرده ظاهری نیست، رابطه سببی و علّی و معلولی میان اشیاء نیست ..

ولی به عقیده معتزله خداوند فقط خالق ذوات اشیاء است، بلکه خالق اصل عالم در آغاز کار است و دیگر اراده او در کار عالم دخالت ندارد، عیناً مانند بنّایی که بنایی را میسازد و میرود ..

ولی از نظر حکمای شیعه توحید در افعال و خالقیت جای انکار نیست و سخن معتزله کفر است. اما لازمه توحید افعالی این نیست که هیچ موجودی در موجود دیگر ذی اثر نباشد. توحید در افعال به معنی این است که اشیاء در عین اینکه فاعل اثر خود هستند و نسبت اثر آنها به آنها حقیقت است، خدا فاعل آن اثر است و این اسناد نیز حقیقت است. به عقیده اشاعره اسناد فعل به خدا حقیقت است و اسناد آن به غیر خدا مجازی است و به عقیده معتزله اسناد هر فعلی به فاعل محسوس خود حقیقت است و به خدا مجازی است ..

این قاعده در افعال بشر نیز صادق است: الفعل فعل اللَّه و هو فعلنا ..

از نظر ما توحید خالقیت به معنی این است که همه چیز به