یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٠ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ١٧٠

توحید- فطرت عشق

شاعر (؟):

چندین هزار ذره سراسیمه میدوند در آفتاب و غافل از آن کآفتاب چیست.

اقسام توحید

١. معمولًا توحید را به چهار قسم تقسیم میکنند: توحید ذات، توحید صفات، توحید فعل یا توحید خالقیت، توحید در عبادت.

توحید ذاتی:

توحید در ذات عبارت است از اینکه در مقام ذات و مرتبه ذات برای خدا شریک و ندّ و مثل نیست: لیس کمثله شیء، و لم یکن له کفواً احد، و له المثل الاعلی. در قرآن کریم خداوند حق مطلق و غیرخدا باطل خوانده شده است: ذلک بأن اللَّه هو الحق و انه یحیی الموتی (سوره حج، آیه ٦). همچنین است آیه هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن و آیه هو اللَّه فی السموات و فی الارض. و نیز: و ردوا الی اللَّه مولیهم الحق و ضل عنهم ما کانوا یفترون. در دفتر «مبدأ و معاد» سخن فارابی را در اطلاقات کلمه حق نقل کردیم. به هر حال اینکه قرآن کریم خداوند را حق مطلق معرفی میکند اشاره به توحید ذاتی است ..

توحید ذاتی البته مراتب و درجاتی دارد. ساده ترین مراتب آن این است که غیر خدا هرچه هست مفتقر و ممکن الوجود است [١] ولی

---

[١] به عبارت دیگر: اختصاص وجوب وجود به خدا، و این معنی را اغلب اینطور تصور میکنند که فرق واجب و ممکن به این است که وجود را واجب از خود و ممکن از غیر دارد، آنچه را واجب دارد ممکن هم دارد با این تفاوت که ممکن از غیر به او رسیده. حتی تصور حکمای اصالة الماهیتی تقریباً همین است، زیرا وجود را نه حقیقت و به طریق اولی نه مشکک میدانند. و از آن رسواتر عقیده متکلمین است که عالم را حادث و برای آن محدث قائلند آنچنان که هر بنایی بنّایی و هر دوختهای دوزندهای دارد، چیزی که هست «یک بنّا» بیشتر در این بنا دخالت نداشته است. و بعضی مثل مجلسی میگویند دلیل عقلی کافی بر توحید ذاتی نداریم، تعبداً و به حکم قرآن و روایات میپذیریم.