یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٩ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٢٠٩

باشد که هر چیزی را به اندازه معین آفریدهایم، مقصود از قدر قدر عینی است. همچنین است آیه الشمس و القمر بحسبان..

بهطور کلی درباره قضا و قدر میتوان گفت که قضا عبارت است از تحتّم و قطعیت یافتن معلول در مرتبه علت و به واسطه علت، و قدر عبارت است از تعین و تقدّر معلول در مرتبه علت و به واسطه علت، و میتوان گفت هریک از قضا و قدر به همین معنی که گفته شد بر دو قسم است: علمی و عینی. قضا و قدر علمی عبارت است از تحتم و تقدر معلولات در مرتبه علل علمیه و علل شاعره یعنی در مرتبه ذات حق و در مراتب عقول و نفوس کلیه و اما قضا و قدر عینی عبارت است از تحتم و تقدر معلول در مرتبه علل مادیه و جسمانیه که غیر شاعره میباشند و به عبارت دیگر قضا و قدر علمی مربوط است به علل طولیه و قضا و قدر عینی مربوط است به علل عرضیه و اعدادیه. و البته هر قضا و قدر علمی، عینی نیز هست ولی هر قضا و قدر عینی علمی نیست ..

از اینجا معلوم میشود که مادیین نیز قضا و قدری هستند ولی از نوع قضا و قدر عینی و قضا و قدر کورکورانه ..

١٠. در اشیاء و موجوداتی که به اصطلاح ابداعی هستند و فقط بستگی دارند به علل طولیه، قضا و قدر آنها حتمی است. و اما موجوداتی که به علل عرضیه نیز بستگی دارند و از لحاظ علل عرضیه، هم وجود آنها ممکن است و هم عدم آنها و انحائی از وجودات ممکن است داشته باشند [قضا و قدر آنها حتمی نیست.]

مثلًا زید ممکن است دویست سال عمر کند و ممکن است بیست سال، یعنی در زید شأنیت و استعداد و قوه هر دو هست، اگر رعایت کامل حفظ الصحه بکند و به قتل اخترامی برنخورد دویست سال عمر میکند و اگر رعایت نکند، به اختلاف مراتب رعایت نکردن، و یا خود را به مهلکه بیندازد کمتر. در موجودات ابداعی «اگر» به معنی