یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٩٢ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٢٩٢

اما اگر اینطور فرض نکنیم و همین قدر بگوییم نفس تصور ذات بزرگتر مستلزم وجود اوست غلط است، زیرا آن چیزی که مستلزم وجود ذات بزرگتر است خود ذات بزرگتر یعنی ذات بزرگتر به حمل شایع یعنی مصداق ذات بزرگتر است نه تصور و مفهوم ذات بزرگتر. نه مفهوم ذات بزرگتر مستلزم وجود خارجی اوست و نه ذات بزرگتر موجود خارجی مستلزم این است که ذات بزرگترِ مفهومی ذات بزرگتر باشد. بر بیان دکارت نیز نظیر همین ایراد وارد است.

دکارت میگوید: بعضی چیزها با بعضی تلازم دارند و جزء آن هستند و مثال میآورد به مثلث. جواب این است که وجود نه میتواند جزء چیزی باشد و نه لازم چیزی. میگوید: ذات واجب عین کمال است و کمال با وجود تلازم دارد. جواب این است: اگر مطلق کمال منظور است مستلزم وجود حق نیست. البته هرجا کمالی هست وجود هم هست. اگر منظور کمال مطلق است، قبول میکنیم کمال مطلق عین وجود مطلق است (نه لازم آن) اما به این معنی که کمال مطلق به حمل شایع مساوی است با وجود مطلق به حمل شایع، یعنی کمال مطلق را اول باید در خارج فرض کنیم تا وجودش ثابت شود و این اول مطلب است.