نفس آدمى را خداوند بدان سان بيافريده است كه قادر است هر گونه صورتى كه بخواهد بيافريند زيرا كه نفس از عالم ملكوت است و ملكوتيان را اقتدار خلق باشد چه آنكه معطى شىء فاقد آن نتواند باشد و مناط عالميت همين است بعبارت ديگر نفس ميتواند علت وجودى موجودات باشد بر حسب قوت و ضعف و مراتبى كه دارد تا برسد به نفس قدسى اولياء الله پس احاطۀ عليت به مخلوقات و معلولات خود دارد و معنى علم همين است.

چه آنكه خداوند،نفس آدمى را به عنوان نمونۀ خود بيافريد،از لحاظ ذات و صفات و افعال،پس نفس مجرد از اكوان و حيز و جهات است،جهانى است كوچك،و نمونه‌ايست بارز از ذات خدا و اوست خليفة الله،كه در مرتبۀ كمال و عروج اتصال يافته بعالم قدس الهى پيوندد،در اين مرتبه قدرت آفرينندگى اعجاب‌آورى پيدا خواهد كرد.

محى الدين عربى گويد:عارف دانا بسبب همت خود بيافريند و به آفريدۀ خود وجود خارجى دهد و اين آفريدۀ او تا آن هنگام پابرجاست كه همت نگه دارد.

و بدين ترتيب ملاحظه ميشود كه اشراقيان در يك مرحله علم را عبارت از نوع حضور مخلوق عند الخالق ميدانند و معلول بنزد علت و معنى شهود همين است.

(رجوع شود به اسفار ج ١ ص ٢٩٦).شهاب الدين گويد:ان العلم كمال للوجود من حيث مفهومه و لا يوجب تكثرا (تلويحات ص ٧٢).

ملا صدرا گويد:ما معدومات خارجى را تصور كرده در مييابيم و بلكه گاه باشد كه امور ممتنعه را نيز تصور كنيم مانند شريك بارى،اجتماع نقيضين...

بطورى كه اين گونه معدومات از ساير معدومات متمايز شوند و بنا بر اين اين گونه امور را نيز نحوۀ و مرتبه‌ايست از وجود.البته وجود خارجى كه ندارند پس وجود ذهنى دارند،حال بايد ديد ذهن خلاق اين امورات است و يا اينكه دريابندۀ آنها است بديهى است كه اين امور بر اساس قاعدۀ فلسفۀ مشاء وجود خارجى ندارند و بنا بر اين بدون شك بايد گفت اين امور مخلوق ذهنند و لكن بر مسلك اشراق هر آنچه در وهم و ذهن آيد وجود دارد و اصولا قضايا همه موجبه‌اند و قضاياى سالبه همه بازگشت به موجبه ميكنند،طبقه بندى كردن قضايا و امور به ممكن و واجب و ممتنع كار ذهن و و هم خطاكار است بيك اعتبار همه معدومند و باعتبار ديگر همه موجوداند و اصولا از كجا معلوم است كه اجتماع نقيضين از امور ممتنعه باشد و تقرر خارجى نداشته باشد،نورى هست و ظلمتى نور، نور است و ظلمت ظلمت است نه عدم، احكام ما نسبت بامورى كه در خارج وجود ندارند اگر واقعا وجود خارجى نداشته باشند احكام وهمى است هم حكم ساخته ذهن است و هم وجود ذهنى آنها كه موضوع حكم است و بنا بر اين اگر امر