مفهوم هستند ميگويند كه آيۀ مزبوره هر چند راجع بحكم موضوع دوم(ضرب و شتم)تصريحى نكرده ولى مفهوما و بلحن الخطاب آن را نيز بيان فرموده و بهمين جهت حرمت آن نيز محرز گشته است- ولى آنهايى كه فى المثل حجيت مفهوم موافق را منكر شده‌اند ميگويند كه آيۀ مزبوره فقط حكم موضوع اول را بيان داشته و حكم موضوع دوم بهيچ وجه از مفاد آن مفهوم نيست و بهمين جهت حرمت آن نيز محرز نمى‌باشد.

و هكذا در مورد آيۀ اخيره كه راجع بوجوب تحقيق دربارۀ خبر مخبر فاسق است دو موضوع بذهن خطور ميكند يكى خبر مخبر فاسق و ديگرى خبر مخبر عادل آيۀ مزبوره حكم موضوع اول(خبر مخبر فاسق را)منطوقا بيان فرموده ولى دربارۀ حكم موضوع دوم(خبر مخبر عادل)سكوت كرده است-بنا بر اين بعقيدۀ مدعيان حجيت مفهوم مخالف آيۀ مزبوره علاوه بر- تصريح بحكم موضوع اول-حكم موضوع دوم را هم مفهوما و بدليل الخطاب بيان فرموده لذا عدم وجوب تحقيق دربارۀ خبر مخبر عادل نيز محرز گرديده است ولى بنا بعقيده منكرين حجيت مفهوم مخالف، دلالت آيۀ مزبوره بر وجوب تحقيق دربارۀ خبر مخبر فاسق مسلم ولى دلالتش بر عدم تحقيق دربارۀ خبر مخبر عادل غير مسلم است و بهمين جهت نمى‌توان حكم عدم وجوب تحقيق را در بارۀ آن جارى كرد.

محصل كلام آنكه:مقصود از حجيت و عدم حجيت هر يك از مفاهيم،فهميدهشدن-يا فهميده نشدن-معنى مزبوره از كلام مبحوث عنه است نه حجيت و يا عدم حجيت دلالت مفهومى.

پس از بيان اين مطلب اينكه توضيح ميدهيم كه:در حجيت مفهوم موافق هيچ گونه اختلافى بين علماى اصول نيست ولى در حجيت مفهوم مخالف مشاجراتى بين آنان بوقوع پيوسته است.

در توضيح اين مسأله قبلا باقسام مفهوم مخالف اشاره نموده و سپس بتوضيح اختصارى آنها ميپردازيم.

اقسام مشهورۀ مفهوم مخالف عبارت است از:

مفهوم شرط-مفهوم وصف-مفهوم غايت-مفهوم حصر-مفهوم لقب- مفهوم عدد.

١-مفهوم شرط:مراد از مفهوم شرط آن حكم مخالفى است كه از مفاد جملۀ شرطيه در صورت فقدان شرط مفهوم ميگردد مثلا دربارۀ جملۀ شرطيه إن أعطاك زيد درهما فاكرمه گفته ميشود كه مفهوم مخالف آن إن لم يعطك زيد درهما فلا تكرمه ميباشد يعنى عدم وجوب اكرام در صورت فقدان شرط عطاء،مفهوم مخالف جملۀ مزبوره است.

٢-مفهوم وصف:مراد از مفهوم وصف آن حكم مخالفى است كه از مفاد جملۀ مقيده بوصف در صورت فقدان وصف، مفهوم ميگردد مانند حديث فى سائمة الغنم زكاة كه حكم وجوب زكاة را فقط دربارۀ غنم سائمه مقرر فرموده،مفهوم مخالف آن عدم وجوب زكاة در غنم غير سائمه