نهضت خاصى در فلسفه بوجود آوردند و افكار حوزه‌هاى اسكندرانى و ما قبل و ما- بعد آن را يكسره رها كردند و به حكماى اقدم روى آوردند يعنى همان كارى كه بعدها شيخ شهاب الدين و ملا صدرا كردند.

در موارد متعدد از رسائل خود اعتراف كرده‌اند كه هدف آنان توفيق بين علم و زندگى و دين است و بدين جهت در تمام شئون علمى وارد شدند.

در اينجا بى‌مناسبت نيست كه پاره‌اى از فرقه‌هاى كلامى را طردا للباب ذكر كنيم و سخن را مجددا باصل موضوع برگردانيم.

اشارت كرديم كه هر يك از دو مذهب بزرگ كلامى يعنى معتزلى و اشعرى به فرقه‌هاى كوچكترى منشعب شدند و البته بسيارى از اين فرق بر اساس اعتزال بوجود آمده‌اند،از جمله اين فرقه‌ها عبارتند از:

١-قدريه:بعضى گفته‌اند كه اينان را از اين جهت قدريه نامند كه معتقد به قضا و قدرند و گويند هر كس مقدرات خود را خود معين مى‌كند نه خدا.

٢-نظاميه:پيروان نظام نيشابورى معتزلى.

٣-ثماميه:پيروان ثمامة بن اشرس‌اند (٢١٣ ه‌).

٤-معمريه:پيروان معمر بن عباد- السلمى(٢٢٠ ه‌).

٥-بشريه:پيروان بشر بن المعتمر (٣٢٦ ه‌).

٦-هشاميه:پيروان هشام بن عمرو الفوطى(٢٢٦ ه‌)امامى مذهب.

٧-مرداريه:پيروان ابو موسى عيسىبن صبيح مردار كوفى.

٨-جعفريه:پيروان جعفر بن مبشر ثقفى(٢٤٣ ه‌).

٩-اسواريه:پيروان ابو على اسوارى (٢٤٠ ه‌).

١٠-اسكافيه:پيروان محمد بن عبد الله اسكافى(٢٤٠ ه‌).

١١-جاحظيه:پيروان جاحظ بصرى (٢٥٥ ه‌).

١٣-خياطيه:پيروان ابو الحسين خياط(٣٠٠ ه‌).

١٤-جبائيه:پيروان محمد بن عبد- الوهاب جبائى(٢٣٠ ه‌).

١٥-حائطيه:احمد بن حائط(٢٣٢ ه‌).

١٦-كعبيه:پيروان عبد الله بن محمود كعبى(٣١٦ ه‌).

١٧-حماريه،نامعلوم و مذهب خاصى ندارند.

گويند فرقه‌هاى معتزلى در حدود ٢٢ فرقه‌اند كه هر يك در بناى كلام اسلامى بر اساس اعتزال سهمى داشته‌اند.

مثلا و اصل بن عطا پنج اصل را وضع كرد كه بطور اختصار اشاره شد و شايد شرح آن بعدها بيايد.

ديگر ابو هذيل علاف(١٣٥-٢٢٦ ه‌)از معتزليان بصره است كه يكى از افراد بسيار مؤثر در دستگاه فلسفى معتزله ميباشد وى در بسيارى از مسائل مانند جوهر و عرض اطهار نظر كرده است.او گويد:«اعراض ممكن است قائم به اجسام نباشد و خود مستقل بالذات باشد».