و در هر حال متكلم در اداى وحى قرآن حق است اولا بواسطۀ صورت جبرئيل با محمد و ثانيا بواسطۀ صورت محمد با مردم و ثالثا بواسطۀ بعضى مردم با بعضى ديگر و جبرئيل روى در عالم قدرت و روى در عالم حكمت دارد و واسطه است ميان حق و بشر.

(از مصباح الهدايه ص ٣٥-٥٥- شرح تعرف ج ٣ ص ١٦١) شاه نعمت الله گويد:

رفتيم بسوى مى‌فروشان
جام مى ازين و آن چشيديم
در گلشن عشق طواف كرديم
چون سرو بهر چمن خميديم
از كثرت خلق باز رستيم
وز نقش و خيال در رهيديم
جانان بلسان ما سخن گفت
ما نيز بسمع او شنيديم
و بالاخره كلام از نظر معناى عرفى عبارت از الفاظ و حروفى است كه بمنظور اداء مقصود و بيان مراد از مقاطع خاص خارج ميشود و از نظر معناى عام آنچه مبين و حاكى از ما فى الضمير باشد كلام گويند و تكلم مصدر و مشتق از كلم استو بمعنى جرح است و«المتكلم من قام به الكلام»چنانكه كاتب«من اوجد الكلام» است كه كتابت باشد و هر كتابى كلام است از وجهى و هر كلامى كتاب است از وجهى زيرا هر متكلمى كاتب است از وجهى و هر كاتبى متكلم است از وجهى و بعبارت ديگر هر متكلمى بواسطۀ قلم قدرت خود در لوح نفس خود كاتب است.

كسانى كه گويند كلام صفت متكلم است مراد آنها متكلميت است و كسانى كه گويند كلام صفتى است قائم بمتكلم مراد آنها قيام فعل بفاعل است نه از قبيل قيام عرض به معروض و موضوع و كسانى كه گويند متكلم كسى است كه ايجاد كلام كند مراد آنها از كلام امرى است كه قائم به نفس متكلم است.

(از مشاعر ص ١٢١ و اسفار ج ٣ ص ٩٨).

بحث از كلام در علوم عقلى از آن جهت مورد توجه قرار گرفته است كه در كتب آسمانى بر ذات احديت صفت متكلميت نسبت داده شده است و اطلاق متكلميت و تكلم بر ذات حق شده است و خواسته‌اند دريابند كه اطلاق متكلم بودن بر ذات حق بچه معنى است و چگونه است زيرا چنانكه در محل خود بيان شده است ذات حق محل حوادث نمى‌باشد و موجود قديم الذات و ثابت ازلى و ابدى است و در معرض تجدد و تحول و حدوث نيست و مقدس است و اطلاق متكلم بودن بر او باين معنى كه بر انسان اطلاق ميشود نمى‌تواند باشد و درست نيست زيرا متكلم بودن انسان باين معنى است كه بوسيلۀ عضو خاص با