اخلاق اسلامى در نهج البلاغه( خطبه متقين) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٥ - كارآئى و نقش بردبارى

كرده است:

(وَلَا تَسْتَوِى الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِىٌّ حَمِيم- وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظّ عَظِيم) «هرگز نيكى و بدى يكسان نيست، بدى را با نيكى دفع كن، تا دشمنان سرسخت همچون دوستان گرم و صميمى شوند و به اين مرحله جز كسانى كه داراى صبر و استقامتند نمى‌رسند، و جز كسانى كه بهره عظيمى از ايمان و تقوى دارند، به آن نائل نمى‌گردند». [١]

اين‌گونه برخورد از ظريفترين و پربارترين روشهاى موفقيت‌آميز در تبليغ است و تحقيقات روانشناسان صحّت اين امر را تأئيد مى‌كند، زيرا هر كسى بدى كند، انتظار دارد، طرف مقابل هم طبق قانون مقابله به مثل، بدى كند، و معمولا انسانهاى پليد كه خود جواب بد را با چند برابر بدى مى‌دهند، توقع دارند اگر به كسى بدى كردند همانگونه جواب دهد، ولى وقتى برخلاف توقع خود جواب خوب مى‌شنوند دگرگونى روحى و طوفانى درونى به آنها دست داده، و در اثر فشار وجدانشان بيدار مى‌شود و احساس حقارت كرده و تغيير رويه مى‌دهند؛ اين طوفان موجب راندن كينه‌ها و جايگزينى محبّتها مى‌شود.

به قول خيام:

خداوند متعال اين چنين برخورد و حلم و بردبارى را ناشى از مقام صبر مى‌داند كه بصورت حلم بروز كرده و اين گونه افراد را صاحبان بهره‌هاى عظيم شمرده است، بهره تقوى، ايمان، علم، حلم، استقامت و ...

صاحب تفسير «اطيب البيان» در ذيل آيات فوق چنين مى‌گويد: «صبر قوه تحمّل عشّاق است، و در هر مورد اسمى دارد، مثلا در مقابل اعداء دين در امر

[١]. سوره فصلت، آيه ٣٤ و ٣٥ ..