اخلاق اسلامى در نهج البلاغه( خطبه متقين) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٢ - كارآئى و نقش بردبارى

بايد تمام برنامه‌هاى تربيتى و اصلاحى و هدايتى را زمين گذارد، ولى دانشمند بايد صبور و پرحوصله باشد؛ غير از اين باشد تمام برنامه‌هاى تعليم و تربيت تعطيل مى‌شود.

اين كه در خطبه و روايات مختلف اول حلم، بعد علم، مورد توجه قرار گرفته براى اين است كه كارآئى علم و تربيت بدون حلم امكان‌پذير نيست؛ در روايتى از رسول گرامى (صلى الله عليه وآله) چنين آمده است:

«و الذّى نفسى بِيَده ما جُمِعَ شى‌ءٌ الى شئٍ افْضَل من حلم الى علم»:

«قسم به خدائى كه جان من در دست قدرت او است جمع و ضميمه نشده چيزى به چيزى كه افضل از جمع شدن حلم و علم باشد». [١]

امام صادق (عليه السلام) نيز فرمودند:

«عَليكَ بِالحلم فانّه رُكنُ العِلم»:

«بر تو باد اين كه حلم را پيشه خود سازى كه ركن علم است». [٢]

از اين گونه روايات نقش دقيق حلم روشن مى‌شود كه درخت علم به ثمر نمى‌نشيند مگر اين كه با آب حلم سيراب شود، پس بى‌جهت نيست در كتاب علم، حلم قرار مى‌گيرد حتى در قرآن‌ «و اللّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ» [٣]

در اينجا سؤالى مطرح است، آيا مقابل بدگوئيها و رفتار خصمانه بايد سكوت كرد، يا مشت را با مشت جواب داد؟ از طرفى در دستورات اسلام مى‌خوانيم «فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ‌» اگر كسى شما را مورد تعدّى و تجاوز قرار داد شما هم به همان اندازه جواب گوييد [٤] و از طرفى هم حلم و بردبارى و حوصله مورد ترغيب است، اين تضاد را چگونه برطرف كنيم؟!

پاسخ: مردمى كه در مقابل صلاح و اصلاح و ترقى جامعه مى‌ايستند دو

[١]. بحار الانوار، جلد ٢، صفحه ٤٦؛ ميزان الحكمه، جلد ٢، صفحه ٥١٧.

[٢]. بحار الانوار، جلد ٧١، صفحه ٤١٤؛ ميزان الحكمه، جلد ٢، صفحه ٤١٤.

[٣]. سوره النساء، آيه ١٢.

[٤]. سوره البقره، آيه ١٩٤ ..