اخلاق اسلامى در نهج البلاغه( خطبه متقين) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٧٦ - ٤٩- خشوع در عبادت

جوراج او هم خاشع بودند». [١]

مرحوم خوئى بعد از ذكر اين روايت در شرح خود، چنين گويد: در روايت دلالتى است بر اين كه خشوع در نماز به قلب و به جوارح است، اما خشوع به قلب اين است كه قلب را با تمام همّت براى نماز خالى كند، و اعراض و دورياز غير آن نمايد پس غير از عبادت و معبود در آن نباشد و اما خشوع به جوارح روى آوردن و توجه به نماز و عدم التفات به غير و ترك كار عبث و بيهوده (مثل بازى با ريش و مو) است، ابن‌عباس در تفسير خشوع فرموده، خاشع (در نماز) كسى است كه نشناسد چه كسى در طرف راست و چه كسى در طرف چپ او است. [٢]

در تفسير مجمع البيان در ذيل آيه فوق چنين آمده: «خاضِعون متواضعون مُتَذَللّون لا يَدفعون ابْصارهم عن مَواضِع سُجُودِهم و لا يَلْتَفِتون يِمينا و شمالًا»: « (مؤمنين) خاضع و متواضع و ذليلند (در حال نماز) چشمهاى خود را از مواضع سجده خود برنمى‌دارند و توجه به راست و چپ خود ندارند». [٣]

در حديثى آمده: پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) گاه به هنگام نماز به آسمان نظر مى‌كرد اما هنگامى كه آيه‌ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ- الَّذِينَ هُمْ فِى صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ‌: «نازل شد ديگر سر برنمى‌داشت و دائماً به زمين نگاه مى‌كرد. [٤]

از پيامبر گرامى (صلى الله عليه و آله) سؤال شد خشوع چيست؟ فرمودند:

«التواضع فى الصلاة و أن يُقْبِلَ العبد بَقَلبِه كلّه على ربّه عزّوجلّ»:

فروتنى در نماز و اين كه روى آورد بنده به‌

[١]. غرر الحكم- ميزان الحكمه، جلد ٣، صفحه ٣٩- شرح نهج البلاغه خوئى ذيل همين فراز و تفسير صافى و مجمع البيان و نمونه ذيل آيه ١ و ٢، سوره مؤمنون- الجعفريات، صفحه ٣٦- محجة البيضاء، جلد ١، صفحه ٣٥٥.

[٢]. شرح نهج البلاغه خوئى، جلد ١٢، صفحه ١٣٧.

[٣]. شرح نهج البلاغه خوئى، جلد ١٢، صفحه ١٣٧.

[٤]. تفسير مجمع البيان و تفسير فخررازى ذيل آيه ١ و ٢، سوره مؤمنون (به نقل از تفسير نمونه، جلد ١٤، ذيل همين آيه) ..