ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ١١ - تفسير

آن بدل از ليل و شب است. چنانچه گويد ضربت زيدا رأسه. يعنى زدم زيد سرش را ذكر كردن زيد براى تأكيد كلام و آن تأكيدش بيشتر است از اينكه بگويى (ضربت رأس زيد) زدم سر زيد را. پس معنا چنين است برخيز نيمى از شب مگر اندكى يا كمتر از نصف شب يا زيادتر از نصف و ذكر( (أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا)) بمعناى الّا قليلا و لكن آن را ياد كرده با زياده پس معنى اينست برخيز نيمى از شب يا كمتر از نصف يا زيادتر از نصف شب را.

تفسير:

قتاده گويد: اى پيچيده در لباس خود عكرمه گويد: متحمّل بار سنگين نبوّت سدى گويد: اى خوابيده كه در لباس خود فرو رفته‌اى و بعضى گفته‌اند كه آن حضرت در اوّل وحى كه جبرئيل براى او فرمان رسالت را آورد از ترس اين مسئوليت بزرگ جامه بخود پيچيد تا مأنوس بوحى شد و در اوّل وحى و رسالتش بلقب‌( (يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ)) خطاب شده كه بچيزى ترسيده بود آن گاه پس از آن وى را به‌( (يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ)) و( (يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ...)) خطاب فرمود( (قُمِ اللَّيْلَ)) بر خيز شب را براى نماز( (إِلَّا قَلِيلًا)) مگر اندكى و معنا چنين است نماز بخوان در شب جز كمى از آن را زيرا قيام در شب عبارت از نماز شب است‌( (نِصْفَهُ)) نيمى از آن را كه آن بدل از شب و بيان براى مستثنى منه يعنى برخيز نصفى از شب را و نماز بخوان نيمى از شب را.

((أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا)) يعنى از نصف‌( (أَوْ زِدْ عَلَيْهِ)) يعنى بر نصف شب مفسّرين گفته‌اند( (أَوِ انْقُصْ)) از نصف كمى را تا ثلث يا زياد كن بر نصف تا دو ثلث، و بعضى گفته‌اند كه نصفه بدل از قليل و بيان براى مستثنى است و معنا در هر دو مساوى و بى تفاوت است و مؤيّد اين گفته بيان حضرت صادق‌