ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ١٧ - لغت

و همزه و آن جمعه ناميده ميشود بعلّت آنكه خداوند متعال در آن روز از ايجاد و آفرينش اشياء فارغ شد و در آن مخلوقات گرد آمدند.

و بعضى گفته‌اند: براى اينست كه در آن جماعت جمع ميشود و ابى سلمه گفته است اوّل كسى كه آن را جمعه ناميد كعب بن لؤى بود، و او اوّل كسى است گفت، امّا بعد و بجمعه عروبه ميگفتند.

و بعضى گفته‌اند: اوّل كسى كه آن روز را جمعه ناميد انصار بودند ابن سيرين گويد: انصار جمع شدند پيش از آنكه پيامبر ٦ بمدينه آيد.

و بعضى گفته‌اند: پيش از آنكه سوره جمعه نازل شود، انصار گفتند براى يهوديها در روزهاى هفته يك روزيست (شنبه) كه در آن جمع ميشوند براى نصارى نيز روزيست كه (يكشنبه) مجتمع ميگردند، پس ما هم روزى را قرار بدهيم كه در آن گرد آمده و ذكر خداى عزّ و جل نموده و او را سپاس گوئيم، يا گفتند چنان كه روز شنبه براى يهود و روز يكشنبه براى نصارى است پس قرار دهيد آن را روز عروبه، پس نزد اسعد بن زراره جمع شدند و او برايشان در آن روز نماز خواند و خاطر نشانشان كرد كه اين روز را جمعه بناميد هنگامى كه نزد او جمع شدند، پس اسعد بن زراره گوسفندى براى آنها كشت، پس نهار و شام از يك گوسفند خوردند، براى اينكه آن روز جمعيتشان كم بود، پس خداوند تعالى نازل فرمود( إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ ...) پس اين اوّل جمعه‌اى بود در اسلام جمع شدند.

و امّا اوّل جمعه‌اى كه پيامبر خدا ٦ با اصحابش اجتماع نمود: گفته شده كه رسول خدا ٦ از مكّه مهاجرت بسوى مدينه نمود تا در دهكده قبا وارد بر بنى عمرو بن عوف شد و اين در روز دوشنبه دوازدهم ربيع الاوّل‌